Osmanlı taşrasında maarifin bürokratik oluşumu (1881-1918)

Osmanlı taşrasında maarifin bürokratikleşmesi, 1 Eylül 1869 tarihinde yayımlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesiyle hukukî bir zemine oturtulmuştur. Böylece vilayetlerde maarif meclis ve komisyonlarının kuruluşu resmiyet kazanmıştır. Nizamnamenin yayımlanmasından sonra 1870 yılından itibaren vilayetlerde maarif meclis ve komisyonları kurulmaya başlanmıştır. Vilayetlerde maarifin bürokratikleşmesindeki ilk önemli adımlar atılmıştır. 1882 yılında maarif müdürleri ve maarif müfettişlerinin tayin edilmesiyle birlikte vilayetlerde maarif idareleri kurulmaya başlanmış ve bürokratikleşme yolunda ikinci ve en önemli adım atılmıştır. Maarif idarelerinin kurulmaya başlamasıyla birlikte, buralarda çalışacak olan kâtipler, muhasebe memurları ve sandık eminleri de tayin edilmeye başlamıştır. Maarif idarelerinin kuruluşunun her vilayette aynı zamanda tamamlanmamıştır. Bazı vilayetlerde bu süreç çok geç tamamlanmıştır. Vilayetlerde kurulan maarif meclis ve komisyonlarının; personel iş ve işlemleri, mali işler ve eğitim-öğretim ile ilgili iş ve işlemler olmak üzere üç temel görevi yerine getirmişlerdir. Ayrıca maarif müdürleri ve müfettişler vasıtasıyla teftiş görevi yerine getirilmiştir. Çalışmanın ana kaynağını Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleri oluşturmuştur. Arşiv belgelerinin dışında resmi yayınlar, salnameler, gazeteler, hatıratlar ve telif eserlerden istifade edilmiştir. Osmanlı maarifinin taşradaki bürokratikleşmesi hakkında toplu bir çalışma bulunmamaktadır. Dolayısıyla yapılan çalışmanın bu konudaki boşluğu doldurması ve Osmanlı yakınçağ maarif tarihimize katkı sunması hedeflenmiştir.