Osmanlı-Türk anlatılarında bilime yönelişin mantığı ve gelecek tasarıları (19. yüzyıl sonu ve erken 20. yüzyıl)

19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda hız kazanan yenileşme hareketlerinin önemli dinamiklerinden biri ?Batı'nın bilim ve teknolojisinin Osmanlı'ya getirilmesi? yönündeki tartışmalardır. Söz konusu tartışmalar, fen ve teknolojinin faydalarının ya da beraberinde getireceği olumsuz sonuçların öngörülmeye çalışıldığı 19. yüzyıl sonunda fenne dayalı bir edebiyat türünün doğmasına neden olmuştur. ?Fennî? olarak nitelendirilen bu türün Osmanlı'nın içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik durumla şekillendiği söylenebilir. Bu bağlamda 19. yüzyıl sonu ve erken 20. yüzyılda Osmanlı-Türk edebiyatında bilim ve teknolojiyi merkeze alan Ahmet Mithat'ın Fennî Bir Roman Yahut Amerika Doktorları (1888), Celal Nuri İleri'nin Tarih-i İstikbâl (1913), Molla Davudzâde Mustafa Nâzım'ın Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyye-i Rü'yet (1913), Yahya Kemal Beyatlı'nın ?Çamlar Altında Musahabe? (1913), Hasan Rûşenî Barkın'ın, ?Rûşenî'nin Rüyası?Müslümanların `Megali İdeası' Gaye-i Hayâliyesi? (1914), Refik Halid Karay'ın, ?Hülya Bu Ya...? (1921), Abdülhak Hâmid Tarhan'ın ?Arzîler? (1925) ve Behlül Dânâ'nın ?Makineli Kafa? (1928) başlıklı anlatıları büyük önem taşımaktadır. Çünkü bu eserlerde fennin yükselişinin ve bilime yönelişin mantığının dönemin iktisadi-siyasi bunalımının sonuçlarından olduğu görülmektedir. Bu metinlerde Batılılaşma, medenileşme, kalkınma izleklerinin teknolojik güce paralel bir biçimde kurgulandığı tespit edilmiştir. Anlatılarda görülen bu ortak özellik Osmanlı'daki modernleşme hareketlerinin edebî alandaki yansımalarındandır.Dönemin aydınları tarafından bir üretim aracı ve/veya siyasi erkin kaynağı olarak görülen bilimin toplum yaşamı üzerindeki etkisi fenne dayalı eserlerde Avrupa veya Amerika örnekleri üzerinden aktarılmaya çalışılmıştır. Tez kapsamında analiz ettiğimiz metinlerde bilim, teknolojik güç olarak algılanmış ve Batı'nın endüstriyel gücü ile siyasi gücü arasında bir bağlantı kurularak bu ilişki Osmanlı'ya aktarılmıştır. Ancak fen ve teknoloji konusunda atıfta bulunulan ?Batılı? modellerin Osmanlı geleneğiyle, din, kültür ve kimlik çerçevesinde sorgulandığı görülmektedir. Özellikle anlatılarda ortak bir imge olan makinelere yüklenen değerin çeşitliliği dönemin aydınlarının bilime yaklaşımlarındaki çoğulluğun göstergesidir. Günümüz edebiyat araştırmalarında ayrıntılı olarak ele alınmamış, kanon dışında kalmış bu eserler 19. ve 20. yüzyıl Osmanlı-Türk edebiyatında modernleşme düşüncesini anlamlandırmak açısından önemli bir yer teşkil etmektedirler.Anahtar so?zcu?kler: fennî edebiyat, modernlik, gelenek, gelecek, teknoloji, endüstrileşme, çevre.