Ötekinin mekânından olasılıklar mekânına melez bir kent okuması: gazi mahallesi

Toplumsal ve çevresel değerler göz önüne alınmaksızın, ekonomik ve politik beklentilerle kentlere uygulanan müdahaleler, kentin çeşitliliği simgeleyen farklılıkların, yani ötekilerin görmezden gelinmesine yol açmaktadır. Kent araştırmacıları tarafından "mekânsal olarak dışlanmışlar", "ekonomik olarak dezavantajlı gruplar", "göçmenler" ve "farklı kimlikler" olarak tanımlanan ötekiler; küreselleşme, kapitalizm, modernleşme gibi kentsel dinamiklerden doğrudan etkilenmektedir. Bu farklılıkları bir araya getirerek melezliğin oluşumuna imkân tanıyan ve ötekilerle karşılaşmaları mümkün kılan mekânlar olarak ise "kentsel heterotopyalar" öne çıkmaktadır. Kentsel heterotopyalar yalnızca fiziksel katmanlardan oluşmaz; aynı zamanda toplumsal, kültürel ve zamansal katmanlarla da doludur. Çeşitli ve genellikle çelişkili unsurları bir araya getirerek potansiyel dönüşüm alanları yaratma işlevi gören kentsel heterotopyalar, bu nedenle kentsel mekânın dinamik yapısının önemli bir parçasını oluşturur. Bu tezde, öteki ve heterotopya kavramları, kentsel mekânın ana bileşenleri olarak değerlendirilmiş ve ana kavramlar arasında yer almıştır. Tez araştırmasının kuramsal altyapısı, kent–öteki–heterotopya ana kavramları arasındaki ilişki ve etkileşimin fenomenolojik ve diyalektik yaklaşımlarla ele alınmasıyla oluşturulmuştur. Bu yaklaşımlar, çok boyutlu, çok katmanlı ve ölçeklerarası irdelenmiştir. Toplumsal katmanlar; sosyal uyum, farklılıkların kabulü ve sosyal adalet gibi konuları vurgularken, ekolojik katmanlar sürdürülebilirliği ve çevresel farkındalığı vurgulamaktadır. Bu ikili yaklaşım, kentleri şekillendiren, hızla değiştiren sosyal ve ekolojik dinamikler nedeniyle kritik öneme sahiptir. Tez araştırmasının uygulama aşamasında niteliksel araştırma yöntemleri kullanılarak ölçeklerarası bir inceleme yapılmıştır. Önce İstanbul ölçeğinde (makro ölçek), ardından Gazi Mahallesi ölçeğinde (mikro ölçek) okumalar ve analizler yapılmıştır. Farklı tarihsel ve mekânsal kırılmalarla katmanlaşan, kültürleri kesiştiren, mekânsal çelişkileri barındıran, hem bir sınırı olup hem de değişime açık kalan İstanbul kenti, tez kapsamında makro heterotopya olarak ele alınmıştır. 1950 yılı sonrasında farklı tarihsel, siyasal, kültürel ve ekonomik kırılımlarla kente eklemlenmiş çok kültürlü ve çok katmanlı Gazi Mahallesi ise araştırma kapsamında mikro heterotopya olarak ele alınmıştır. Bu makrodan mikroya ölçeklerarası inceleme ile öteki ve heterotopya kavramlarının yeniden sorgulanması hedeflenmiştir. Mikro ölçekte yapılan alan araştırmasında sosyo-mekânsal analiz ve söylemsel analiz yöntemleri kullanılmıştır. Sosyo-mekânsal analiz; direkt gözlemler ve yarı yapılandırılmış görüşmelerle yapılırken, söylemsel analiz ise mahalle sakini Sinan Akkuş tarafından 2017 senesinde çekilen 27 kısa bölümlü "Kondular" belgeseli ile yapılmıştır. Araştırma sonunda, İstanbul'da tüketim mekânlarının, güvenlikli kapalı sitelerin ve soylulaştırılmış mahallelerin hızla arttığı ve çeşitliliği bastıran katı sınırlara sahip "kentsel adalar"ın üretildiği gözlenmiştir. Bu durum, kent sakinleri arasında yabancılaşma ve ayrışmaya neden olmaktadır. Buna karşılık, mikro heterotopya olarak değerlendirilen enformel yerleşimlerin, sakinlerinin katılımı ve dönüşümü teşvik ettiği; böylece özel ve kamusal alanlar arasındaki sınırların belirsizleştiği dinamik ortamlar oluşturduğu gözlenmiştir. Bu etkileşimi artırmak için sınırları yumuşatan üçüncü mekânlara, eşik mekânlara ve müştereklik ile bir aradalık pratikleri oluşturmaya imkân sağlayan katılımcı kentsel planlama yaklaşımlarına yönelmenin, kent ve mimarlık alanına yeni bir bakış kazandıracağı düşünülmektedir.