Theorizing authoritarian party structures: The case of Turkey

Varolan çalışmalar, otoriter parti örgütlerini parti liderlerinin yerel parti aktörlerine egemen olduğu değişmez ve tek tip yapılar olarak kabul etmektedir. Ayrıca, otoriter parti örgütleri ile ilgili çalışmalar, daha çok makro düzeydeki etkenlere (örn. demokratik sistemlerin geçirdiği evrim, siyasi kültür ve kurumsal yapılanma) ve bu etkenlerin parti liderlerinin stratejilerine nasıl etki ettiğini incelemektedir. Yerel parti aktörlerinin bu süreçlerdeki rolü ise çok fazla irdelenmemektedir. Bu çalışma, otoriter parti yapılarının mikro düzeydeki etkenlerini ve dinamizmini anlamaya yönelik bir girişim olup, şu sorulara dikkat çekmektedir: Otoriter parti yapılarını ne oluşturur? Otoriter parti örgütleri varsayıldığı gibi değişmez ve tek tip yapılardan mı meydana gelir? Eğer farklı yapılar söz konusuysa, bu değişime sebep olan etkenler nelerdir? Böyle bir analiz, parti içi demokrasinin gelişimi ve parti içi yönetişim mekanizmaları ile ilgili ne tür teorik ve siyasi çıkarımlar ortaya koyar?Bu çalışma, Türkiye'nin siyasal sisteminde etkili dört parti yapısını (Adalet ve Kalkınma Partisi ? AKP, Cumhuriyet Halk Partisi ? CHP, Milliyetçi Hareket Partisi ve Demokratik Toplum Partisi ? DTP), birbirinden coğrafi ve siyasi anlamda farklılık gösteren dört ilçede (Karşıyaka, Ümraniye, Diyarbakır-Merkez ve Tarsus) inceleyerek, otoriter parti yapılarının dört ayrı tipten meydana geldiğini vurgulamaktadır: Kollamacı (benign), gizli (clandestine), sorgulanan (challenged) ve baskıcı (coercive) otoriter parti yapıları. Bu farklılığı açıklamak üzere, bu çalışmada asil-vekil (principal-agent) teorisinden yararlanılmakta ve bu teorinin kullanımına iki farklı yenilik kazandırılmaktadır: Birincisi, parti içi demokrasisi gelişmiş partilerin aksine, otoriter parti yapılarında, asil roldeki aktörün yerel parti çalışanları değil, parti liderleri olduğu gösterilmektedir. Yerel parti çalışanları ise vekil konumunda bulunmaktadır. İkincisi, asiller ve vekiller arasındaki çıkar yapılarının (interest configurations) sadece güç elde etmeye yönelik faydacı çıkarlara değil; ideolojik bağ, politika oluşturma, veya lider sadakati gibi sosyal çıkarlara da dayandığı vurgulanmaktadır. Çıkar türlerindenki bu farklılıktan dolayı (faydacı ve sosyal türler), parti içi çıkar yapılarının, değişik biçimler alabilebileceği ileri sürülmektedir. Parti liderleri ile yerel parti çalışanları arasındaki güç ilişkisinin temelini oluşturan bu çıkar yapıları farklılık gösterdiğinden, otoriter parti yapılarının da yere ve zamana göre değişebileceği savunulmaktadır. Ayrıca, `seçim yenilgileri' ve `aday belirleme süreçlerinin beklenmeyen sonuçları' gibi birtakım dışsal ve içsel tetikleyicilerin (exogenous and endogenous triggers) parti içi çıkar yapılarını değiştirebilecek potansiyelleri de göz önüne alınmakta, bu tetikleyicilerin yeni bir otoriter parti yapısına yol açabileceği veya demokratik parti yönetişimine geçişi mümkün kılabileceği savunulmaktadır.Ampirik veriler göstermektedir ki, faydacı çıkarlara sahip olan vekiller - yerel aktörler - bireysel kazançlar karşılığında otoriter parti yapısına boyun eğmektedir (kollamacı otoriterlik). Sosyal çıkarlara sahip olan vekiller ise, parti liderine veya parti ideolojisine bağlılıklarından ötürü otoriter parti yapısına boyun eğmektedir (gizli otoriterlik). Bunun yanında, asilleri ile ? dışsal veya içsel tetikleyiciler sonucunda ? bir çıkar çatışması içine giren vekiller, asillerin otoritesinden sapmaya başlayıp, otoriter parti yapılarına karşı gelirler (sorgulanan otoriterlik). Otoriterilerini sürdürmek isteyen asiller ise kendilerine meydan okuyan vekillere baskı uygulama yöntemini seçerler (baskıcı otoriterlik). Vekillerin asillere karşı olan mücadelesinin başarıya ulaşması, bir başka deyişle otoriter yapının sona ermesi, vekillerin sahip olduğu güç kaynaklarının niteliğine ve büyüklüğüne bağlıdır (örn. bilgi, sosyal ve ekonomik statü, meşruiyet, diğer vekillerle iletişim ve güç ağı oluşturma).Bu çalışma, böylelikle göstermektedir ki, otoriter parti yapılarının zamana ve yere göre değişim gösteren, dinamik ve çok türlü yapılar olduğunu göstermektedir. Bu yapıları daha iyi anlamak için mikro düzeydeki etkenlere daha fazla dikkat etmek gerekmektedir (örn. asiller ve vekiller arasındaki çıkar yapıları ve güç ilişkileri). Bu çalışmanın temel teorik çıkarımı, otoriter parti örgütlerinde asil-vekil ilişkisinin farklı bir şekilde kurgulanması gerektiğidir: Alışılagelmiş anlayışın aksine, otoriter parti örgütlerindeki güç yapılarını anlayabilmek için, asil rolünü parti liderlerine, vekil rolünü ise yerel parti çalışanlarına atfetmek daha yararlıdır.Bu çalışmanın bir diğer çıkarımı, otoriter parti yapılarından demokratik parti yapılarına geçiş olasılığının her zaman var olduğudur. Bu olasılığın gerçekleşmesi sadece parti liderlerinin seçimine değil, yerel parti aktörlerinin güç kaynaklarına ve kendi aralarında oluşturdukları güç ağlarına bağlıdır. Ancak, bu olasılık sadece asiller ve vekiller arasında bir çıkar çatışması doğduğunda ortaya çıkmaktadır. Bu durumda, otoriter parti yapılarının dinamiklerini anlamak açısından, parti içi çıkar çatışmalarını doğuran etkenleri (örn. seçim yenilgileri, aday belirleme süreçlerinin sürpriz sonuçları) ve engelleyen etkenleri (örn. bireysel kazançlar, liderlik sadakati ve ideolojik bağlar) daha fazla irdelemek gerekmektedir.