Peyzaj planlama ve kırsal kalkınma ilişkisi: Bartın Arıt Çayı havzası örneği

Avrupa Peyzaj Sözleşmesi'ne taraf olan ülkeler, peyzajlarını sınıflandırma ve çevresel, kültürel, ekonomik politikalarıyla bütünleştirme sorumluluğunu kabul etmiş sayılırlar. Bu ilkeden yola çıkılarak Arıt Çayı Havzası'nda öncelikle ekolojik ölçütlere dayalı peyzaj birimleri belirlenmiştir. Ekolojik süreç analizi ve sektörel peyzaj analizleri bütünleştirilerek çalışma alanının kırsal kalkınmasına ilişkin stratejiler oluşturulmuştur. Kırsal niteliğini koruyan ve altyapı hizmetleri bakımından yeterli düzeyde gelişememiş olan Arıt Çayı Havzası'nda işsizlik, eğitim sorunu, ekonomik sıkıntılar ve göç gibi önemli sosyal problemlerin yaşanması da, kırsal kalkınma konusunun yöre için önemli olduğunu göstermektedir. Doğal ve kültürel kaynakların sürdürülebilirliğinin sağlanması yönünde kırsal kalkınma çalışmalarının, havza düzeyinde peyzaj planlama çalışmalarıyla desteklenmesi gerekmektedir. Havza, planlama sürecinde bütüncül değerlendirmelere olanak sağlayabilecek bir yönetim sınırı olduğu için çalışma alanı sınırı olarak kabul edilmiştir. Havza düzeyinde alınacak üst ölçekli plan kararlarının daha ayrıntılı olarak alt ölçeklerdeki mikro havza ve peyzaj birimleri düzeyinde tanımlanması, kırsal kalkınma stratejilerinin mekâna uygulanması konusunda yerel halka, yerel ve ulusal idari mekanizmalara, bu konuda çalışan plancılara yol gösterecektir. Bu çalışmada kırsal kalkınma sürecine yön verecek olan ekonomik sektörler, en küçük ekolojik birim düzeyinde değerlendirilmiştir. Hassas peyzajların belirlenmesi ve korunmasına ilişkin kararlar ön planda tutulmuş, ekonomik kalkınmanın sağlanmasında havza bütününden mikro havza düzeyine doğru katılımcı bir yönetim çerçevesi çizilmiştir. Bu bağlamda alınan kararlar havza bütününde, mikro havza ve peyzaj birimleri ölçeğinde uygulanacak ilkeleri kapsamaktadır. Çalışma veri toplama, peyzaj analizleri, peyzaj gelişim stratejileri ve peyzaj planı-yönetimi olmak üzere 4 aşamada gerçekleştirilmiştir. Veri toplama aşamasında alanın doğal ve kültürel potansiyelleri, altyapısal, sosyo-ekonomik, sektörel sorunları ve kırsal kalkınma beklentileri Hızlı Kırsal Değerlendirme toplantılarında tartışılmış, anket ve bilgilendirme yapılarak yöre halkı da sürece dahil edilmiştir. Peyzaj analizleri aşamasında derlenen harita verileri, sayısal ortama aktarılmış ve arazi çalışmaları ile desteklenerek, bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmiş, mikro havzalar ve peyzaj birimleri oluşturulmuştur. Çalışma alanının doğal ve kültürel kaynakları üzerinde oluşabilecek çevresel etkilerin belirlenmesi ve kontrolü için peyzajın su ve erozyon fonksiyonu değerlendirilerek, peyzaj birimleri düzeyinde koruma süreci analiz edilmiştir. Sektörel peyzaj analizleri kapsamında; tarım, orman ve ekoturizm sektörleri ile birlikte yerleşim de, koruma süreci ve gelişme potansiyelleri açısından değerlendirilmiştir. Bu kapsamda gelişme odakları ve gelişme ağları belirlenmiştir. Sonuç olarak sektörel gelişim stratejileri ile peyzaj rehberleri oluşturulmuş ve mikro havza düzeyinde gelişim stratejileri belirlenmiştir. Arıt Çayı Havzası'na ilişkin kırsal kalkınma planı oluşturulmuş, havza bütününde genel hedefler, eylemler ve paydaşlar belirlenmiştir. Çalışmada ekolojik sınırlar gözetilerek 10 adet mikro havza belirlenmiştir. Kaşbaşı, Akpınar Dere, Kışla Dere ve Acısu Dere Havzaları'nın tarım, Kayadibi, Çöme-Karadere, Zoni, Arıt-Aydınlar ve Küre Havzaları'nın ise ekoturizm sektörü aracılığıyla Arıt Çayı Havzası'nın kırsal kalkınmasına katkı sağlayacağı ön görülmüştür. Orman tali ürünlerinin değerlendirilmesi kapsamında düşünülen ormancılık sektörü, tek başına ekonomik olarak yeterli olmamakla birlikte, tüm havzalarda diğer sektörlerle birlikte değerlendirilebilecek potansiyele sahiptir. Ormancılık sektörü özellikle Mevren Dere ve Arıt-Aydınlar Havzaları'nda ön plana çıkmaktadır. Nüfusun giderek azalıyor olması ekonomik sektörlerin gelişiminde engel oluştursa da, Kaşbaşı, Kayadibi, Arıt-Aydınlar Havzaları'nın kırsal kalkınma sürecinde lokomotif görevi üstlenerek çevredeki diğer mikro havzaların da kalkınmasını destekleyeceği öngörülmektedir.