Tanzimat'ın Trabzon'da uygulanması (1839-1856)

Trabzon eski dönemlerden beri Doğu Karadeniz Bölgesinin önemli bir ticaret merkezi olması itibariyle ülkeler arasında rekabete neden olmuştur. Şehrin stratejik ve ticarî önemi Osmanlı Devleti'nin de dikkatini çekmiş ve 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından Osmanlı topraklarına ilhak edilmiştir. Fetihten sonra geleneksel Türk iskân siyaseti ile İslamlaştırılıp Türkleştirilen şehrin, ticarî önemi 1774 yılında Karadeniz'in yabancı ülke ticaretine açılmasıyla birlikte daha da artmıştır. Dolayısıyla Trabzon, Tanzimat yıllarıyla birlikte hem Osmanlı Devleti hem de uluslararası dengeler açısından önemli bir merkez haline gelmiştir. Osmanlı Devleti'nin, başlangıcı XVI. yüzyıla kadar dayandırabileceğimiz bir çözülüş içine girmesi Osmanlı idarecilerini bir takım ıslâhat arayışlarına sürüklenmiştir. İlk aşamada daha çok askerî alanda yapılan ıslâhat hareketleri, 1839'da Tanzimat Fermanı'nın ilân edilmesiyle birlikte idarî, malî, askerî ve diğer sahalara da yansımıştır. Önceki reform hareketlerinden çok farklı olan Tanzimat hareketinin temelini müslüman ve gayri müslim halkın eşit tutulması oluşturmaktadır. Tanzimat'ın en radikal reformu olarak kabul edilen, vergi tahsilinin herkesin gelirine göre yapılması hususu ve halkın, oluşturulan meclisler aracılığı ile eyalet yönetimine katılması Tanzimat döneminin en belirgin özellikleridir. Tanzimat'ın uygulanması için pilot bölgelerden biri olarak seçilen Trabzon eyaletinde ilk uygulama teşebbüsü Karantina Nazırı Lebib Efendi aracılığı ile yapılmıştır. Ancak Tanzimat'ın Trabzon'da tümüyle uygulamaya konulması 1847-48 yılında Defterdar Arif Zeki Efendi'nin eyalette bu iş için görevlendirilmesi ile olmuştur. Öncelikle eyalette Tanzimat'ı uygulayacak idarî kadro belirlenmiş ve ardından Trabzon'da eyalet meclisi teşkil edilmiştir. Eyaletteki malî işler defterdar eliyle yürütülürken askerî alanda da kur*a usulüne geçilmiştir. Ayrıca imar faaliyetleri çerçevesinde şehir daha bayındır bir hale getirilmeye çalışılmıştır. Eyalette Tanzimat'ın ilânı, ilk aşamada memnuniyetle karşılanmasına rağmen diğer eyaletlerde vergi hususunda görülen huzursuzluk Trabzon'da da meydana gelmiştir.