Tarihi yerleşmeler için ekolojik kentsel tasarım kriterlerinin belirlenmesi, Battalgazi (Eski Malatya) örneğinde bir irdeleme

İnsanlar, var oldukları andan itibaren doğa ile iç içe bir yaşam tarzı benimsemişler ve ihtiyaçları kadar olanı doğadan temin ederek kullanmışlardır. Zamanla ihtiyaçların farklılaşması ve giderek nüfusun da artmasıyla birlikte doğal kaynaklar tükenmeye ve iklim değişiklerinin meydana gelmesiyle birlikte çevresel sorunlar oluşmaya başlamıştır. Hızlı ve kontrolsüz nüfus artışı, yaşayan nüfusun düzensiz bir biçimde yerleşmesiyle çarpık yerleşimler oluşmasına neden olmuştur. Tüm dünyayı etkileyen bu durum yeni yerleşmelerde olduğu kadar tarihi yerleşmeler için de müdahale edilmesi gereken önemli bir sorundur. Tarihi yerleşmeler, sahip oldukları doğal ve kültürel değerleri ile özgün gelenekesel kent dokusu özellikleri sergilemektedirler. Geleneksel yerleşim alanlarında kimliğin korunması ve kültürel sürekliliğin sağlanabilmesi anlamında, bu nitelikteki alanların korunup yaşatılması önem taşımaktadır. Bu doğrultuda tarihi yerleşmeler için ekolojik kentsel tasarımın amacı sürdürülebilir bir yaşam için var olan doğal kaynakları korumak, kültürel değerlerin korunup yaşatılmasını sağlamak, kentsel çevrenin tasarımı ve yönetimi için ekolojik yaklaşımın benimsenmesini sağlamaktır. Araştırma alanı olarak seçilen Battalgazi (Eski Malatya) tarihi yerleşimi, Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan doğal ve kültürel özellikleri ile III. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak koruma statüsüne sahip olan geleneksel yerleşim alanı özellikleri sergilemektedir. Bu nedenle ekolojik denge ve kültürel zenginlik açısından korunması ve yaşatılması gereken bir alan niteliği taşımaktadır. Bu kapsamda, Battalgazi tarihi yerleşiminin geleneksel kimliğini oluşturan doğal ve kültürel özelliklerinin ortaya koyulması ile ekolojik kentsel tasarım kriterlerinin belirlenmesi ve önerilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda çalışma genel olarak; veri toplama, analiz, göstergelerinin ve alt ölçütlerin belirlenmesi ile değerlendirme ve sonuçlar olmak üzere 4 aşamada gerçekleştirilmiştir. Öncelikle, literatür çalışmaları, arazi sörvey çalışmaları, uzman grubu ile yapılan yarı yapılandırılmış mülakat çalışmaları, yerel halk ve ziyaretçilere yönelik anket çalışmaları ile alan analizleri yapılmıştır. Aynı zamanda araştırma alanının ekolojik kentsel tasarımının mekânsal olarak tanımlanabilmesinde katkı sağlayacak olan güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar ve tehditler analizi yapılmıştır. Tarihi yerleşim alanının sürdürülebilirliği için ekolojik kentsel tasarım ölçütlerinden mekânsal göstergeler ve alt ölçütleri belirlenmiş ve güncel mekânsal haritalarla desteklenerek puanlanmıştır. Göstergelerin ağırlıklı puanları değerlendirildiğinde en yüksek puanı alan gösterge ekolojik kentsel tasarım konusunda en yeterli olan göstergeyi, en düşük puanı alan gösterge ise ekolojik kentsel tasarım konusunda en yetersiz olan göstergeyi ifade etmiştir. Dolayısıyla en düşük puanları alan göstergeler ekolojik kentsel tasarım çalışmalarında öncelikli olarak üzerinde çalışılması gereken göstergelerdir. Sonuç olarak; Battalgazi tarihi yerleşiminin sürdürülebilirliğinin sağlanması için yapılacak çalışmalarda, ekolojik kentsel tasarımın mekânsal ölçütlerine yönelik önerilerde bulunulmuş ve bu doğrultuda Tarihi Yerleşimlerde Ekolojik Kentsel Tasarım Değerlendirme Modeli oluşturulmuştur. Üretilecek tasarım kararlarının, doğal ve kültürel değerlerin birlikte ele alınarak irdelenmesi esasına göre oluşturulması ve kültürel koruma temelinde yürütülmesi gerektiği unutulmamalıdır. Bu çalışmayla oluşturulmuş Tarihi Yerleşimlerde Ekolojik Kentsel Tasarım Değerlendirme Modeli'nin; benzer alanlarda yapılacak çalışmalarda göz önünde bulundurulduğu takdirde, tarihi yerleşim alanlarının sürdürülebilirliği için korunup yaşatılmasına katkı sunacağı düşünülmektedir.