Töhfet Yenebiy'in "Tevgé Tanışıv" eserindeki hikâye ve düzyazıların söz varlığı temelinde üslup bakımından incelenmesi

Başkurt yazılı edebiyatı, tüm Türk Dünyası edebiyatlarında da olduğu gibi ilk Türk edebî metni Orhon Abideleri ile başlamalıdır. 19. yüzyıla kadar olan dönemde Kıpçak, Çağatay ve Harezm Türkçeleriyle kaleme alınan eserler, Başkurt edebiyatının da edebî yadigârlarıdır. Bu sebepten, 19. yüzyıla kadarki dönemde özel anlamda bir Başkurt edebiyatından bahsedilemez. Ardından, 20. yüzyılda gerçekleşen Ekim Devrimi'yle birlikte yazarlar, Sovyet yönetiminde edebî sahada varlıklarını sürdürmüşlerdir. Bu dönemin edebî niteliği, Rus Sovyet edebiyatının bakış açısıyla değerlendirildiğinden ötürü ilk dönem Başkurt edebiyatının millî karakterli yazar ve şairlerinin eserleri göz ardı edilmiştir. Sovyet öncesi bağımsızlık dönemine katılmış, Sovyet yönetiminde de var olmuş bir isim olan Töhfet Yenebiy'in Başkurt Sovyet edebiyatının ilk yazarlarından biri olması sebebiyle de eserleri önem arz etmektedir. Dolayısıyla eserlerinin Türkiye Türkçesine kazandırılması ve incelenmesi, dönemin edebiyat anlayışını görmek açısından değerlidir. Bu sebeple tezimizde, ilk dönem Sovyet edebiyatı yazar ve şairlerinden Töhfet Yenebiy'in 1984 basımlı Tevgé Tanışıv "İlk Görüşme" derleme eseri temel alınmıştır. İlk dönem Başkurt Sovyet edebiyatında nesir dünyası ve nesrin dili üzerine somut veriler elde etmek ve ortak kültürün ana unsurları olan dil ve edebiyatın tanıtılıp geliştirilmesi hedefine bir katkıda bulunmak amacıyla bu çalışmaya yönelmiş bulunmaktayız. Ayrıca, Başkurt edebiyatında Töhfet Yenebiy, Ekim Devrimi, 1917 Bolşevik İhtilali ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin ilk dönemlerine denk gelmektedir. Bu zaman dilimi, Başkurt edebiyatının Dünya ve Rus edebiyatıyla olan ilgisinin yanında ilk dönem Başkurt yazı dilinin niteliğini göstermesi açısından önemlidir. Dönemin söz varlığı ve zihniyetinin edebî eserlerdeki izleri hakkında yapılan çıkarımların edebî bağlamda Başkurt Cumhuriyeti'ne ve Türk Dünyası edebiyatlarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Eserdeki hikâye ve düzyazıları, tarihsel süreçte daha iyi kavrayabilmek ve inceleyebilmek adına birinci bölüm içerisinde Başkurtların tarihi, edebiyatı ve hikâyeciliği baz alınmıştır. Ardından yazarı tanımanın dil ve üslup incelemesi safhasında yararlı olacağı düşünülerek, Töhfet Yenebiy'in yaşamı ve edebî kişiliği hakkında bilgilendirme yapılmıştır. Referans alınan Tevgé Tanışıv "İlk Görüşme" eseri, 6 hikâye ve 5 düzyazıdan oluşan bir eserdir. Her bir hikâye ve düzyazının Kiril alfabesinden Latin alfabesine transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine aktarımı, hikâye ve düzyazıların Türk Dünyası edebiyatına kazandırılması amacıyla ikinci bölümde verilmiştir. İlgili eserin dil ve üslup incelemeleri üçüncü bölümde ele alınmıştır ve dönemin dili ile bu dönem gelişen toplumsal olayların eserlerde ne şekilde işlendiğine dikkat edilmiştir. Töhfet Yenebiy'in metinlerinin dil özellikleri, metinlerde tespit edilen diyalektolojik sözler, yazı dilinde tespit edilemeyen sözler, sözlüklerde tespit edilemeyen yan anlamlar, metinlerde geçen alıntı sözler, söz dizimi, dönemin dili ve yazarın dili arasındaki ilişki söz varlığı bölümünde sunulmuştur. Üslup bölümünde ise tema, dönemlere göre hâkim temalar, Töhfet Yenebiy'in hikâyelerinde temalar, hikâyelerde kullanılan mekân ve zaman, Yenebiy'in hikâyelerinde biçim, hikâyelerde biçim ve milli unsurlar, Töhfet Yenebiy'in hikâyelerinde şiir, Yenebiy'in düzyazıları, düzyazılarda dil-üslup ve biçim incelemeleri, Töhfet Yenebiy'in düzyazılarında şiir başlıkları ele alınmıştır.