Urban-spatial analysis of mass housing environments: Mapping Batikent in search of alternatives to generic housing

Türkiye'de yaşam ortamları, toplu konut üretiminde faaliyet gösteren kamu ve özel sektör aktörlerinin uyguladığı jenerik konut blokları ile şekillenmektedir. 1980'lerde başlayan göreli çeşitlenme ve çoğulculuğa rağmen, ana akım konut üretimi, zamanla şehirlerin morfolojisini oluşturan stereotipik kalıpların ve tiplerin yayılmasını hızlandırmıştır. Bununla birlikte, toplu konut mimarisi ve planlamasına yönelik alternatif arayışlar, gerçekleşmek için küçük boşluklar bulabilmiştir. Batıkent, artan konut sıkıntısına karşı kooperatiflerin gerçekleştirdiği en büyük proje olmasıyla çarpıcı bir model olarak öne çıkmaktadır. Günümüz konut çevrelerinin mekâna ve yere ilişkin nitelikler bakımından yoksunluğu, Batıkent'in karşılaştırma zemini olarak incelenebileceği bir araştırma eksenini oluşturmuştur. Bu bağlamda çalışma, Batıkent'i şehir, mahalle, kentsel blok ve yapı bloğu ölçeğinde hazırlanan harita ve şemalarla analiz etmeyi ve mekânsal organizasyon ve kentsel imge özellikleri açısından alternatif olan konut ortamlarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle, kentsel ölçekte biçimsel analizin temel yaklaşımlarını geliştirmek için Roger Trancik tarafından derlenen üç teoriyi (şekil-zemin, bağlantı ve yer) inceleyen kavramsal bir çerçeve oluşturmuştur. Çalışma, toplu konut mimarisinde biçimsel analizi (i) boyutsal özellikler, (ii) bina tipolojileri ve kolektif biçimleri ve (iii) farklı ölçeklerde deneyimlenen kentsel imgeler aracılığıyla okunabilen unsurlar ile beraber tanımlamaktadır. Bu entegre yaklaşımın uygulamaları ilk olarak 1960'lar ve 1980'ler arasında Avrupa'da öne çıkan toplu konut deneyleri aracılığıyla incelenmektedir. Bu unsurların üç kentsel tasarım teorisi ile bütünleştirilmesi, haritalama yoluyla bir analiz yöntemi olarak Batıkent'te uygulanmaktadır. Ortaya çıkan haritalar dizisi, konut ortamlarındaki dört nesil mekansal örgütlenme aşamasını, ana akım nokta blok tipolojisi ve bu yaygın tipten uzaklaşan bir dizi kooperatifi göstermektedir. Alternatif yerleşim yerleri arasında yer alan "Batıkent Kent Merkezi Konut Alanı A" projesi, kendine özgü ölçeği, kolektif formu ve güçlü kentsel imaj özellikleri açısından analiz edilmektedir. Çalışma, kooperatif yerleşimlerini yoğunluk ve tipoloji açısından önceden belirleyen işlevselci bir imar programının sonuçlarını tartışmaktadır. Çok çeşitli çevresel imgelerin, her bir kooperatif yerleşimine yalnızca kendi yapı adası içerisinde algılanabilen özellikler veren ve bütüncül olmayan bir kentsel tasarımı yansıttığı gösterilmektedir. Analiz haritaları, mekansal organizasyon yaklaşımı ile yaygın tipe uymayan çözümler oldukları kadar Batıkent'in kentsel imajının güçlü unsurları da olduğu tartışılan bazı toplu konut örneklerini görselleştirir. Araştırmadan elde edilen tüm bu bulgularla, alternatif yaklaşımları da içeren bir toplu konut deneyi olarak başarısına rağmen, Batıkent'in mekansal süreklilik ve okunabilirlik açısından döneminin önde gelen yaklaşımlarının gerisinde kaldığı tartışılmaktadır.