Türk dünyası efsanelerinde kötülük

"Türk Dünyası Efsanelerinde Kötülük" adını taşıyan bu çalışmanın amacı, bugün çok geniş bir coğrafyaya yayılan ve değişik zaman aralıklarında kurulmuş Türk devletlerinin, özerk yapıların ve diğer devletler bünyesinde varlığını sürdürmekte olan grupların efsanelerinde geçen kötülük motifini temelde halk bilimi çerçevesinde ancak bilim tarihi, dinler tarihi, felsefe, İslâm tarihi, sosyoloji, tarih ve teoloji gibi disiplinlerden de yararlanarak incelemektir. Tarih boyunca kötülük ve Tanrı ilişkisi hem felsefenin hem de teolojinin temel meselelerinden biri olmuştur. Özellikle Antik Çağ'dan 18. yüzyıla yani Aydınlanma Çağı'na kadar kötülük sadece din ve Tanrı'yla ilgili bir mesele gibi algılanmıştır. Tanrı, uzunca bir süre felsefeciler ve teologlar tarafından kötülük karşısında teodiseler yardımıyla aklanmaya çalışılmıştır. Ancak 18. yüzyılda bilimsel düşüncenin ve pozitivizmin gelişmesiyle kötülük problemini sadece Tanrı ve din ekseninde incelemenin yetersiz olduğunun farkına varılmış ve bu mesele disiplinlerarası bir yaklaşımla yeniden ele alınmıştır. 1755 yılında meydana gelen Lizbon Depremi'nde dinî bir tören için bir araya gelen birçok masum insanın hayatını kaybetmesiyle Tanrı ve kötülük ilişkisi farklı perspektiflerden sorgulanmaya başlanmıştır. Özellikle Immanuel Kant'tan sonra kötülük problemi artık sadece Tanrı'yla değil insanla da ilişkilendirilmiştir. 20. yüzyıla gelindiğinde ise insanın insana yaptığı en büyük kötülük olarak tasvir edilen Yahudi Soykırımı insanın kötülükle olan ilişkisini ön plana taşımıştır. Görüldüğü üzere İlk Çağ'dan bu yana kötülük durmaksızın insan hayatını etkilemeye devam etmektedir. Bu etki sadece insanın günlük hayatında görülmemekte sanatın ve edebiyatın gelişmesinde de tetikleyici bir güç olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin insanlığa dair ilk bilgileri edindiğimiz mitlerin ana teması genellikle kötülüktür. Sözlü edebiyat dönemi örneklerinden olan mitler zamanla yerini efsanelere bırakmıştır. Bu çalışmanın konusunu da bugün yaklaşık iki yüz milyonluk bir nüfusla dünyanın dört bir yanına dağılan Türklerin efsaneleri oluşturmaktadır. Bu efsaneler; Türk dünyasının sacayaklarını oluşturan yedi bağımsız Türk devletine (Türkiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan) ve özerk, yarı özerk, muhtar cumhuriyetlerde yaşayan Türk topluluklarına aittir. Çalışma boyunca Türk dünyası efsanelerinde kötülüğün kaynağı, ortaya çıkışı, sonuçları ve ortadan kaldırılması disiplinlerarası bir yaklaşımla incelenmiştir. Bu çalışmada Türk dünyası efsaneleri, kötülük motifi ekseninde incelenirken Antik Çağ'dan günümüze kötü, kötülük, kötülük–Tanrı ve kötülük–insan ilişkisi göz önünde bulundurulmuştur. İslâmiyet öncesi ve sonrasında kötülük problemine olan yaklaşım farklılıklarının Türk kültürüne ve efsane metinlerine nasıl yansıdığı değerlendirilmiştir. Türk dünyasını içine alan devletlerden ve topluluklardan seçilen ve temsil değeri yüksek olan efsane metinleri kötülük türlerine (ahlakî kötülük, metafizik kötülük ve doğal/fizikî kötülük) göre sınıflandırılmış ve bu efsaneler içerisinde kötülüğün nasıl işlendiği analiz edilerek sonuca varılmıştır.