Türkiye'de 18 yaş altı bireysel emeklilik sisteminin sorunları ve çözüm önerileri: Bireysel emeklilik çalışanları üzerine karşılaştırmalı analiz

Bu nitel araştırma, 18 yaş altı Bireysel Emeklilik Sistemi'ne ilişkin algı ve deneyimleri, sistemin iki temel aktör grubu olan bireysel emeklilik şirketleri ve bankaların perspektiflerinden incelemektedir. Çalışmada, yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla 14'ü emeklilik şirketi, 11'i banka çalışanı olmak üzere toplam 25 katılımcıdan veri toplanmıştır. Katılımcıların 18'i kadın, 7'si erkektir. Görüşmeler, emeklilik şirketlerinde ağırlıkla çevrimiçi, bankalarda ise ağırlıkla yüz yüze gerçekleştirilmiştir. Katılımcılar; özel müşteriler yöneticisi, fon ve varlık yönetimi direktörü, pazarlama uzmanı, satış temsilcisi, operasyon yöneticisi ve portföy yöneticisi gibi farklı görevlerde çalışmaktadır. Bu çeşitlilik, bulguların hem stratejik hem de saha uygulamalarına temas eden çok katmanlı bir görünüm kazanmasına olanak sağlamıştır. Veriler içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiş ve dört ana tema etrafında bulgulara ulaşılmıştır: 18 yaş altı BES'in avantaj ve dezavantajları, velilerin bilgi ve farkındalık düzeyi, velilerin çocuklarını sisteme dâhil etme kararlarını etkileyen faktörler ile iyileştirme alanları ve politika önerileri. Katılımcılar, 18 yaş altı BES'in yalnızca mevcut BES'in uzantısı olarak değil, çocuk ve gençlerin yaşam döngüsü ihtiyaçlarına özgü farklılaşma gerektiren bir alan olarak algılandığını ifade etmiştir. Erken yaşta sisteme katılım, uzun vadeli birikim, bileşik getiri etkisi ve tasarruf alışkanlığı kazandırma kapasitesi sistemin güçlü yönleri arasında öne çıkmıştır. Bununla birlikte, 56 yaş emeklilik eşiğinin çocuk sözleşmeleri açısından motivasyonel sınırlara yol açtığı, gönüllülük esasının katkı sürekliliğini zorlaştırdığı, erken çıkış veya sözleşme devri gibi durumlarda kesinti ve hak ediş kurallarının karmaşıklık algısını artırdığı görülmüştür. Maliyet ve kesintilerde özellikle çocuk planlarına yönelik düşük maliyet beklentisi belirginleşmiştir. Giriş aidatlarının azaltılması veya kaldırılması, yönetim gider kesintilerinin hafifletilmesi ve aile ölçeğinde paketlerin yaygınlaştırılması katılımı kolaylaştıracak unsurlar olarak vurgulanmıştır. BES likidite açısından, eğitim harcamalarıyla ilişkilendirilen kısmi çekim imkânları öne çıkmış, fon tercihlerinde altın ve altın endeksli fonların yaygınlığı dikkat çekmiştir. Buna rağmen, fon değişikliği hakkının sınırlı kullanıldığı, kullanıcıların yönlendirme ihtiyacının sürdüğü görülmüştür. Karar verme dinamiklerinde ebeveynlerin geleceğe dönük güvence arayışı, eğitim finansmanı ihtiyacı ve tasarruf disiplinini kurumsallaştırma motivasyonu belirleyici bulunmuştur. Devlet katkısı algılanan toplam getiriyi artıran bir unsur olarak öne çıkarken; ücret/kesinti hassasiyeti, süreç yükü ve bilgi eksiklikleri katılım ve süreklilik üzerinde sınırlayıcı etkiler yaratmaktadır. Dijital kanalların hızı, erişilebilirliği ve uzaktan işlem kolaylığı ise olumlu bir deneyim boyutu olarak öne çıkmaktadır. Bankacılık ve emeklilik şirketi perspektifleri arasında dikkat çekici farklılıklar ortaya çıkmıştır. Emeklilik şirketi çalışanları, sistem tasarımı, fon mimarisi, hak ediş/kesinti şeffaflığı ve süreç koordinasyonuna yoğunlaşırken; banka çalışanları kampanyalar, küçük ödüller, puan/altın temelli teşvikler, hızlı başvuru süreçleri ve aile paketleri gibi davranışsal ve operasyonel unsurları ön plana çıkarmaktadır. Her iki grup da finansal okuryazarlığın artış eğiliminde olduğunu, ancak fon yönetimi, kesinti kapsamı ve hak ediş basamaklarında destek ihtiyacının devam ettiğini belirtmiştir. Sonuç olarak, 18 yaş altı BES erken başlama avantajı, uzun vadeli birikim potansiyeli ve aile bütçelerinde planlı tasarruf rolü ile olumlu bir konumlandırmaya sahiptir. Bununla birlikte, yaş eşiği, maliyet hassasiyeti, bilgi eksiklikleri ve gönüllülük esasının yarattığı zorluklar sistemin katılım ve kalış süresi üzerinde belirleyici olmaktadır. Çalışma, katılımcıların gözünden avantajlar, dezavantajlar, farkındalık ve bilgi seviyesi ile karar süreçlerine etki eden faktörler ve önerilere ilişkin bulguları kapsamlı bir şekilde ortaya koyarak uygulama ve politika tasarımı için yol gösterici bir çerçeve sunmaktadır.