Türkiye'deki okuldışı öğrenme faaliyetlerine katılma eğilimlerinin astronomi etkinlikleri özelinde incelenmesi: Retrospektif bir tarama çalışması

Bu tez çalışması kapsamında Türkiye'deki il veya ilçelerde bulunan bilim müze veya merkezlerinin sayısı, bölgesel dağılımı, seçilmiş bazı bilim merkezlerinin yıllık bazda halka yönelik faaliyet veya ziyaretçi sayılarını temel alarak, elde edilen verilerin Tübitak Ulusal Gözlemevi(TUG) Gökyüzü Gözlem Şenliklerine(GGŞ); 2019, 2020 ve 2022* yıllarında yapılmış başvuru istatistikleri ile ilişkilendirilmesi sonrasında bilim merkezleri(BM) veya bilim müzeleri olan iller ve olmayan illerden ulusal ölçekli şenliklere (TUG örneği özelinde) katılma talepleri arasında bir korelasyon olup olmadığı sorusuna cevap aramak amaçlanmıştır. Bu tez kapsamında, seçilen nicel yöntem bir durum çalışması deseni olup TUG Müdürlüğünden edinilen sayısal veriler ışığında durum analiz çalışması yapılmıştır. Retrospektif yaklaşımla 3 yıllık veriler incelendiğinde, TUG-GGŞ başvuru sisteminde bazı illerin öne çıktığı saptanmıştır. Bursa, Kocaeli ve Konya illeri için bulgular dikkat çekicidir. Özellikle Konya ilinde 2014 yılında TÜBİTAK tarafından ülkemizin en büyük Bilim Merkezi kurulmuş olup, geçen 9 yıllık süreçte ildeki öğretmen, öğrenci ve ailelere yönelik informal bilim eğitimi hizmetleri düzenli hale geldiği düşünülmektedir. Astronomi ve uzay bilimleri temalı atölyeler, teleskoplu gece gözlem etkinlikleri çocuk ve gençlerdeki etkisi ve bu kentin Antalya iline yakın konumda olması nedeniyle İstanbul, Ankara ve İzmir'e kıyasla düşük nüfusuna rağmen Antalya Saklıkent'te yapılan TUG-GGŞ'lere başvuruda sürekli ilk 10 il arasına girmiştir. Bu durum tezimizdeki hipotezi destekler niteliktedir. Bursa ve Kocaeli'nin de durumu Konya iline benzer özellikler göstermektedir. İncelenen her yıl, öne çıkan iller arasında Antalya da vardır ancak ev sahibi konumunda olması bu sonucu doğal kılmaktadır. Ayrıca Antalya'da TUG'un varlığı ve görünürlüğü dolayısı ile halk arasında Uzay Bilimleri ve Astronomi alanına her zaman ilgi yüksek olmuştur. Ankara ve İstanbul'un gelir, eğitim düzeyi ve nüfus potansiyeli doğal olarak bu illerden yüksek başvuru alınmasını sağlayacaktır. Bu illerden TUG-GGŞ'ye yapılan başvuru sayılarındaki yükseklik, anlamlı bir duruma işaret etmemektedir. Ancak İzmir ve Diyarbakır'dan yapılan başvuru sayılarındaki görece yükseklik incelemeye değerdir. İzmir'de TÜBİTAK destekli büyük bir BM olmamasına rağmen mevcut belediye BM'leri ile Ege Üniversitesi Astronomi Bölümü ve E.Ü. Gözlemevi'nin düzenli etkinlikleri ve şüphesiz nüfus, eğitim ve ekonomik imkanların elverişli olması saptanmış pozitif durumu açıklamaktadır. Diyarbakır ise 2 yıl üst üste Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve TUG işbirliğinde gerçekleştirilen Zerzevan Gökyüzü Gözlem Etkinliklerinin kentteki öğrenci-öğretmen ve yetişkinler açısından astronomi temalı informal bilim etkinliklerine ilgiyi arttırdığı söylenebilir. Denizli'de son yıllarda yapılan BM ve Planetaryumun olumlu etkisi 2022 TUG-GGŞ istatistiklerine yansıdığı düşünülürken, Mersin, Hatay, Adana, Muğla gibi coğrafi konum olarak güney batı-güney doğu Akdeniz illerimizin astronomi ve gökyüzü gözlemlerine olan ilgileri Antalya'nın etkisi veya bu illerdeki öğretmenlerin konuya odaklanmış eğitimciler olması ile açıklanabilir. İlk 10 sınırından aşağıda kalan 11. Sıradaki Eskişehir'in performansı hem Bilim Deney Merkezi ve Sabancı Uzay Evi adlı BM ve Planetaryum, hem Yunus Emre Gözlemevi imkanına sahip olması ile açıklanabilir bir durumdur. Türkiye'deki tüm şehirlerden TUG Astronomi şenliğine yapılan başvuru sayısı, şehrin nüfusu, başvuru sayısının nüfusa oranı, gözlemevi ve bilim merkezi olup olmadığı verilerine basit regresyon analizi uygulanmış, bir şehirde bilim merkezi olup olmamasının TUG gözlem şenliğine yapılan başvuru sayısına etkisinin anlamlı olmadığı (p=0.62) saptanmıştır. Ancak aynı başvuru verileriyle bir şehirde gözlemevi bulunması durumu analiz edildiğinde o şehirden TUG gözlem şenliğine yapılan başvuru sayısı arasında pozitif yönlü (r=0.22) anlamlı bir ilişkinin olduğu saptanmıştır (p=0.002). *2021 yılında pandemi nedeniyle TUG-GGŞ yapılamamıştır.