Station buildings in the history of Turkish railways:Catalogue of buildings constructed between 1850s-1950s

Türkiye Demiryolları tarihi Osmanlı yönetiminin 1856 yılında İzmir ve Aydın demiryolu hattını işletmesi için bir İngiliz firmasına imtiyaz vermesiyle başladı. Hatların işletmeye açılmasıyla eş zamanlı olarak yolculara hizmet vermek için istasyon binaları da inşa ediliyordu. 1858 yılında ilk istasyon binası olarak hizmet vermeye başlayan İzmir Alsancak/Punta istasyonunu takiben yüzlerce istasyon binası inşa edildi. Alsancak, Basmane, İzmit, Haydarpaşa ve Sirkeci gibi özel projelendirilmiş istasyon binaları dışında, tüm istasyonlar çoğunlukla dört çeşit proje tipi ile tasarlanmıştı. Cumhuriyetin ilanına kadar demiryolları ve istasyon binaları İngiliz, Fransız ve Alman şirketler tarafından inşa edilip işletilmişti. 1927 yılında Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi kurulduktan sonra demiryolları 1928 yılından başlayarak 1941 yılına kadar millileştirilmiştir. Böylece, modern Cumhuriyet devletinin kurulması ile, yeni istasyon binaları modernleştirme sembolleri olarak şehirlerde yerlerini almaya başlamışlardır. Hem geç Osmanlı hem de erken Cumhuriyet döneminde yapılan istasyon binalarının mimari tasarım proje belgeleri TCDD arşivlerinde arşivlenmiştir. TCDD proje arşivlerindeki kayıplar ve düzensizlikler nedeniyle Türkiye Demiryolları tarihi ve erken Cumhuriyet yıllarının şahitliğini yapan bu yapıların incelikle yapılan bir belgelemeyle de korunma ve muhafaza edilmeleri çok önemlidir. Bu sebeple, bu çalışmanın amacı, 1850li yıllardan başlayarak ulaşım stratejilerinin karayollarını öncelik almaya başladığı 1950lere kadar inşa edilen istasyon binalarının arşivlerden ulaşılabilinen projelerinin kataloglanmasını yapmaktır. Anahtar Kelimeler: Türkiye Demiryolları, İstasyon Binaları, Geç Osmanlı Dönemi, Erken Cumhuriyet Dönemi, Dökümantasyon, Katalog