Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi'nde (952-1136) Birinci Haçlı Seferi

Bu çalışma, Urfalı Mateos'un Vekayi-nâmesi (Matthew of Edessa's Chronicle) temelinde I. Haçlı Seferi'nin Anadolu'daki gelişimini, ilerleyişini ve sonuçlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Görünürde dinî bir nitelik taşıyan Haçlı Seferleri, gerçekte derin siyasî ve ekonomik amaçlarla şekillenmiş karmaşık askerî hareketlerdir. Bu seferler, Bizanslılar, Türkler, Ermeniler ve diğer yerel topluluklar da dâhil olmak üzere, Anadolu'da yaşayan tüm halkların hayatını derinden etkilemiştir. Bu olayları aktaran tarihî kaynaklar arasında Urfalı Mateos'un Vekayi-nâmesi özel bir öneme sahiptir. Eser, ayrıntılı ve canlı anlatımıyla dikkat çekmekte; özellikle 952 yılından sonraki olaylara ilişkin verdiği bilgilerle I. Haçlı Seferi'nin koşullarına dair özgün ayrıntılar sunmaktadır. Diğer seferlere kıyasla daha organize ve donanımlı olan I. Haçlı Seferi, 1096 yılında başlamış ve 1099 yılının Aralık ayına kadar sürmüştür. Bu süreçte Anadolu'nun birçok bölgesinde geniş çaplı yıkımlar ve çok sayıda katliamlar yaşanmıştır. Bu seferin en önemli sonuçlarından biri, Bizanslıların, Türklerin ve Ermenilerin komşusu hâline gelen Antakya Haçlı Kontluğu'nun kurulması olmuştur. Böylece bölgenin siyasî ve sosyal dengeleri köklü bir biçimde değişmiştir. Dolayısıyla, Urfalı Mateos'un Vekayi-nâmesi'nin ilgili bölümleri incelenirken, Haçlı ordularının yanı sıra dönemin Bizans, Türk ve Ermeni topluluklarının içinde bulundukları koşullar da dikkate alınacaktır. Dönemin en değerli birincil kaynaklarından biri olan bu esere dayanarak böylesine önemli bir askerî hareketi incelemek, yalnızca I. Haçlı Seferi'nin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamakla kalmayacak, aynı zamanda Anadolu üzerindeki etkilerine dair modern tarih yazımında yeterince incelenmemiş bazı ayrıntıların da gün yüzüne çıkarılmasına olanak tanıyacaktır. Böylelikle bu çalışma, tarihî olayların farklı yönlerini ve bugüne kadar büyük ölçüde göz ardı edilmiş perspektiflerini ortaya koymayı hedeflemektedir.