XVIII. yüzyıl Osmanlı şiirinde değişim ve Sünbülzâde Vehbi'nin Şevk-Engîz'i

ÖZETXVIII. YÜZYIL OSMANLI Ş R NDE DEĞ Ş MVE SÜNBÜLZÂDE VEHBÎ'NIN ŞEVK-ENGÎZ'Sürelli, BahadırYüksek Lisans, Türk Edebiyatı BölümüTez Yöneticisi: Yrd. Dç. Dr. Nuran TezcanMayıs 2007Osmanlı şiirinin ve özellikle mesnevi geleneğinin 18. yüzyıl sonlarına doğrubelirgin bir değişim yaşadığı görülür. Mahallûleşme olarak adlandırılan bu değişiminen belirgin örnekleri Bosnalı Sâbit, Enderunlu Fâzıl ve Sünbülzâde Vehbû tarafındankaleme alınmıştır. Bu yazarların eserlerinde öne çıkan en belirgin unsurlar yerel(mahallû) söyleyiş özellikleri ve cinsel içeriktir. Bu özellikteki eserlerden biri olanŞevk-engûz'de Sünbülzâde Vehbû, ilk kez ?cinsellik nesnesini? mesnevi türü için birtartışma konusu durumuna getirmiştir. stanbul'un gündelik yaşamı içerisinde, şehrinbazen semtlerini bazen de tanınmış sakinlerini konu edinen Şevk-engûz, aynı zamandailk toplatılan kitap olma özelliğine de sahiptir. Kadınların mı yoksa oğlanların mıcinsellik nesnesi olarak daha ?uygun? olduğunu iki kurgusal anlatı karakteriüzerinden tartışan bu eser, hem münazara hem de şehrengiz geleneğine anlatım veiçeriksel düzlemde pek çok yenilik getirmiştir. Pek çok yazma ve basma nüshası olaneser, döneminde büyük bir ilgi görmüş, fakat buna rağmen edebiyat tarihlerinin veedebiyat eleştirisinin ilgisinden uzak kalmıştır. Aynı dönem, minyatür ve mimaridede belirgin bir değişime tanıklık eder. Özellikle minyatür alanında görülen yenilikler,burada saydığımız şairlerin ?gerçekçi? ve biraz da ?müstehcen? mesnevileri ile pekçok bakımdan benzer özellikler taşır ve ?pre-modern? girişimler olarakdeğerlendirilebilirler. Temelde cinsel içeriğin belirginleşmesi ve gerçekçilik etkisiningelişmesi bakımından dikkat çeken minyatür-şiir benzerliği, 18. yüzyılın en önemlisanatsal değişimlerinden biridir. Batı etkisiyle rokoko ve ?Türk Baroğu? üsluplarınıortaya çıkaran mimari için de benzer bir değişim söz konusudur ki bu alanınörnekleri meydan çeşmelerinde, Batılı tarzda konaklarda, hünkâr mahfillerinde veözellikle camilerin dış cephelerinde kendisini gösterir. Tezde, öncelikle 18. yüzyılşiirinde yaşanan değişim diğer sanatlarda görülen yenilenmelerle birlikte ele alınmış,mesnevi geleneğinde Sâbit etkisinin özellikle Fâzıl Bey ve Vehbû'deki yansımalarıbelirtilmeye çalışılmıştır. Şevk-engûz'in 18. yüzyıl mesnevileri arasındaki yeri,şehrengiz ve münazara metinleriyle benzerlikleri ya da farklılıkları tezin bir başkakonusudur. Tezde ele alınan konuların daha iyi anlaşılabilmesi için ve buna ekolarak, şimdiye kadar yeni harflerle yayımlanmamış olan Şevk-engûz'i ?okunabilir?kılmak adına metnin 1869 baskısı, çevrimyazı harfleriyle tezin ?Ek? bölümündeokurlara sunulmuştur.Anahtar sözcükler: mesnevi, cinsellik, değişim, minyatür, mimari