Zamana dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme ve esnek bütçeleme: Kamu hastanesi uygulaması

Tezin amacı, zamana dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme (ZDFTM) yönteminin ve zamana dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme temelinde oluşturulan bütçeleme (ZDFTB) yönteminin hastanelerde uygulanabilirliğini göstermek, yöntemlerin mevcut durumu ortaya koyma, gelecekteki maliyetleri tespit etme, kapasite planlama, karlılık analizleri konusunda hastane işletmelerine faydasını değerlendirmektir. Bu amaçla Kaplan ve Anderson'un (2007b) ortaya koyduğu maliyetleme ve bütçeleme modeli temel alınarak, hastanelere uygun zamana dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme ve esnek bütçeleme modeli oluşturulmuştur. Oluşturulan modelin adımları ikinci basamak bir devlet hastanesinin acil servis bölümünde uygulanmıştır. Çalışma bu doğrultuda üç bölümden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde Türkiye'de sağlık kurumları, sağlık hizmetleri, sağlık kurumlarında maliyetleme ve bütçelemenin önemi hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, faaliyet tabanlı maliyetleme (FTM)'den ZDFTM ye geçiş süreci, ZDFTM yöntemi ve sağlık sektöründe ZDFTM yöntemi ile ilgili yapılmış çalışmalar tanıtılmıştır. Daha sonra, ZDFTB, esnek bütçeleme, fark analizi tanımlamaları ve faaliyet tabanlı bütçeleme (FTB) yöntemi ve ZDFTB yöntemi ile yapılmış çalışmalar tanıtılmıştır. Tezin üçüncü bölümünde, ZDFTM ve ZDFTB kavramsal modellemesinin, hizmet sektöründe yer alan hastanelerde uygulanabildiğini göstermek için ikinci basamak bir devlet hastanesinin acil servisinde kapsamlı bir uygulama yer almaktadır. Acil serviste birincil faaliyet merkezlerinde gerçekleştirilen aynı zamanda Sağlık Uygulamaları Tebliği (SUT)'da fiyat karşılığı olan 41 adet sağlık hizmeti ve acil servis ile bağlantılı olan faaliyet merkezleri tespit edilmiştir. İhtiyaç duyulan birincil veriler gözlem ve mülakat aracılığı ile, ikincil veriler ise hastanenin dijital sistemlerinden temin edilmiştir. Modelin adımlarının gerektirdiği matematiksel hesaplamalar için, Excel tablolarından, gelecek dönem talep tahminlemesi için tahminleme yöntemlerinden olan Üstel Düzeltme (ETS) algoritmasından, giderlerin sabit ve değişken kısımlarının ayrıştırılmasında regresyon analizlerinden faydalanılmıştır. Hastanelerde uygulanabilecek bir ZDFTM modeli belirlenerek, acil servis faaliyet merkezlerinin ve 41 adet sağlık hizmetinin cari maliyeti hesaplanarak cari dönem karlılık ve kapasite kullanım analizi yapılmıştır. ZDFTM temelinde hastanelere uygun ve farklı faaliyet düzeylerine göre ayarlanabilecek esnek yapıda ZDFTB modeli tasarlanmıştır. Gelecek dönem için kapasite bütçelemesi yapılmıştır. Bütçelenen maliyetler bütçelenen fiyatlar ile karşılaştırılacak gelecek dönem için karlılık analizi ortaya konulmuştur. Gelecek dönemin kesinleşen fiili maliyet tutarları ile bütçelenen tutarlar karşılaştırılmış, ikili ve üçlü fark analizleri yapılmıştır. Hizmet sektöründe yer alan hastanelere yönelik ZDFTM ve ZDFTB yöntemlerinin kavramsal modelinin kapsamlı uygulanması için yol haritası oluşturulmuştur. Böylelikle kavramsal modelin hastane işletmelerine adapte olabileceğinin ve faydalarının önemli derecede olduğu kanısına varılmıştır. Doğru maliyetleme, doğru kapasite ve kaynak planlaması ile kıt kaynaklar doğru alanlara yönlendirilerek, sağlık hizmetlerinin etkili yönetilmesini, kaliteli sunulmasını, süreç iyileştirilme kararlarının sağlıklı verilebilmesini ve tüm bu sistemin sürdürülebilir olmasını sağlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Zamana Dayalı Faaliyet Tabanlı Maliyetleme, Zamana Dayalı Faaliyet Tabanlı Bütçeleme, Esnek Bütçeleme, Karlılık Analizi, Kapasite Planlaması