Yrd. Doç. Dr. Rifat Özdemir danışmanlığındaki tezler

Osmanlı idaresinde Edirne (1789–1839)

Osmanlı İdaresinde Edirne (1789–1839) başlıklı bu çalışma, Edirne kazasının fizikî, idarî, iktisadî, içtimaî ve demografik yapısını başta kadı sicilleri olmak üzere daha ziyade arşiv belgeleri üzerinden ele alarak bir bütün halinde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ortaya çıkan sonuçlar itibariyle Edirne'nin incelenmeyen bir dönemi aydınlatılarak genel mahiyetteki Osmanlı tarihi çalışmalarına da katkı sağlayacağı düşünülen pek çok netice hâsıl olmuştur. Bu kapsamda: Şehrin kara, deniz ve nehir yollarıyla olan ilişkisinden coğrafî özelliklerine, dinî ve sosyal yapılarından hane ve dükkânlarına kadar bütün bir fizikî yapıyı oluşturan unsurlar ve bunlardaki değişim ele alınarak dönemin umumî manzarası tespit edilmiştir. İncelenen dönemde, şehir ve nahiye nüfusları tespit edilerek, nüfus rakamlarında görülen iniş ve çıkışlar ile bunların sebepleri açıklanmıştır. Edirne nüfusunu oluşturan gruplar çeşitli yönleriyle tahlil edilerek, birçok somut veriye ve istatiskî neticeye ulaşılmıştır. Şehrin eski başkent olması nedeniyle ayrıcalıklı, kendine has bir idarî yapı ve yönetime sahip olduğu anlaşılmıştır. Bu vaziyet, şehirdeki ümera ve ulema kesiminden yöneticilerde görüldüğü gibi esnaf teşkilatlarında dahi fark edilir hâldedir. İncelenen dönemde, şehrin ticarî ve iktisadî yapısını oluşturan unsurlar ile bunlardaki değişim gözler önüne serilmiş, fiyat ve ücretler meselesine de açıklık getirilmiştir. Başta Rus işgali ve Dağlı İsyanları olmak üzere Edirne'nin Balkanlardaki seferlerden bir hayli etkilendiği tespit edilerek, bunların mahiyeti de izah edilmiştir. Sonuç olarak, şehrin çalışılmamış bir dönemi tetkik edilerek, başlı başına araştırma konusu edilebilecek birçok unsura rastlandığını ifade etmek mümkündür.

(1748-1749 m. / 1161-1162 h.) Tarih ve 545 Numaralı Karahisar-ı Sahip (Afyonkarahisar) Şer'iyye Sicili

Şer'iyye Sicilleri, mahkemeye intikal eden meseleler ve kadıların verdikleri kararların kaydedildiği defterlerdir. Bu defterler, Osmanlı tarihi araştırmalarında önemli kaynakalardan biridir. Özellikle şehir tarihi çalışmalarında kıymetli bilgileri ihtiva ederler. Şer'iyye sicillerinin, şehir tarihi araştırmalarında önemli bir konuma sahip olmasından dolayı, çalışmış olduğumuz Karahisâr-ı Sâhib Şer'iyye Sicili'nde bulunan 245 adet belge transkripsiyona tabi tutularak günümüz Türkçesine çevrilmiş, ayrıca belli bir plan dâhilinde değerlendirilmiştir. Defterden, Afyonkarahisar'ın idâri ve fiziki yapısı ile ilgili olarak, belirtilen yıllarla ait, merkeze bağlı kazalar, nahiye, köy, mahalle isimleri ve dağılımı ile bazı mevki adlarını tespit etmek mümkün olmuştur. Bunun yanı sıra incelediğimiz dava kayıtlarından sosyal hayatla ilgili olarak; evlenme, boşanma, miras ve nafaka hukuku gibi toplumsal yapıya ışık tutabilecek önemli bilgilere de bir ölçüde ulaşılmıştır. Çalışma, özelde Afyonkarahisar, genelde ise Osmanlı taşra teşkilatı ve hayatına ışık tutacak, ilgili bölge ve konu ile alakalı diğer çalışmalara katkı sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: Şer'iyye Sicili, Kadı, Mahkeme, Karahisar-ı Sahip, Afyon

1780-1782 m(1195-1197) tarih ve 4 numaralı Kütahya Şer'iyye Sicili

Osmanlı tarihi araştırmalarının en önemli kaynaklarından Şer'iyye Sicillerine dayalı olarak yapılan bu tez, 4 Nolu Kütahya Şer'iyye Sicilinin ihtiva ettiği belgeler ışığında hazırlanmıştır. Kütahya şehri, kadılık müessesesi ve Şer'iyye Sicilleri hakkında bilgi verildikten sonra 1780 – 1782 yıllarına ait 224 belgenin bulunduğu defter transkribe edilmiş, belge özetleri tutulmuştur. Ortaya çıkan bilgi ve belgeler değerlendirilerek 1780 – 1782 yıllarında Kütahya ve Anadolu'daki durum ortaya konulmaya çalışılmıştır. "Sicill-i Mahfûz" ve "Sicill-i Mahfûz Defterlü" olarak tutulan defterde ferman, berat, buyruldu ve bunlardan başka nikah hüccetleri, ağırlıklı olarak da terekeler gibi önemli belgeler mevcuttur. Kütahya'nın 7 Nahiye, 34 Mahalle ve 284 köyünün listesi gibi orijinal bilgiler de elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kütahya, ġer„iyye Sicili, Anadolu, Anadolu Eyaleti, Kütahya'nın Mahalleleri, Kütahya'nın köyleri. Anahtar Kelimeler: Kütahya, Şer'iyye Sicili, Anadolu, Anadolu Eyaleti, Kütahya'nın Mahalleleri, Kütahya'nın köyleri.

1837 .M (1253 H.) tarih ve 20 numaralı Kütahya Şerʻiyye Sicili

Bu çalışmada 1837 M. (1253 H.) Tarih ve 20 Numaralı Kütahya Şerʻiyye Sicili'ni çevirmeye çalıştık. Çünkü tarih araştırmalarında Osmanlı Devleti döneminden günümüze intikal eden bu belgelerin ilk elden kaynak olduğunun bilinci içerisindeyiz. Tez dört bölümden oluşur. 422 belgeden oluşan sicilde çeviri ve değerlendirmenin yanı sıra kadılık kurumu ve şerʻiyye sicili hakkında bilgi verilir. Bu çalışma hicri 1250 yılı Kütahya'nın ekonomik ,idari, sosyal ve hukuki yönünü sunmak amacı ile yapılmıştır.

Osmanlı idaresinde Şam (1750-1800)

516 yılından sonra Şam ve Arap dünyası Osmanlıların egemenliği altına girmiş ve Şam, Ortadoğu?da Osmanlının en önemli eyâleti hâline gelmiştir. Şam, hacc kafilelerinin toplanma merkezi olduktan sonra hızla gelişme kaydetmiştir. Osmanlılar, dinî farizayı yerine getirmek maksadıyla hayata geçirdiği idarî, askerî ve iktisadî kararlar ve girişimler Şam?ın gelişmesine imkân sağlamıştır. XVIII. yüzyılın hemen başlarında Hacc Emîrliği Şam valilerine tevcih edilmiş, böylelikle valilerin imparatorluk seferlerine iştirâki sona ermiştir. Merkezî hükûmetin aldığı bu idarî karar, bölgede hem Osmanlı Devleti hem eyâlet halkı hem de Şam valileri için yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Coğafyanın ve merkezî hükûmetin Şam?a bahşettiği olanaklar sadece şehrin şekillenmesine katkı sağlamakla kalmamış, aynı zamanda şehirde yaşayan idârî, askerî,iktisâdî, dinî ve toplumsal bütün gruplara güç kazandırmıştır. Gruplarca elde edilmiş olanbu güç ise eyâletteki gruplar arasında rekabetin kaynağını teşkil etmiştir.Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Ortadoğu, Şam, Araplar

9 no'lu Kütahya Şer'iyye Sicili (1812–1813 m. / 1227–1229 h.)

Çalışma konusu olarak seçtiğimiz 9 No'lu Kütahya Şer'iyye Sicili, hicri 1227-1229/miladi 1812- 1813 yıllarına ait Kütahya ve çevresinde hukuka intikal etmiş mahkeme kayıtlarını ihtiva eder. Çalışmamızda miras-tereke, resmi yazışmalar, vakıflar, naiblik müessesesi, vekil tayini gibi mahkeme kayıtlarının transkripsiyonu, değerlendirilmesi ve tasnif edilmesi yer almaktadır. Bilindiği gibi şer'iyye sicilleri mahkeme kararı demektir. Osmanlı döneminden günümüze kadar intikal eden bu kararlar, toplumun sosyal, siyasi ve ekonomik yapısı hakkında bize bilgi verir. Örneğin; sicillere kaydedilmiş bilgilere bakarak halkın yapısını ve ikili ilişkilerini, miras ve tereke kayıtlarına bakarak ekonomik yapıyı, merkezden gönderilen kararnamelere bakarak merkezi idare ile taşra arasındaki ilişkilerin muhtevasını öğrenebiliriz. Bu belgeler üzerinde daha fazla çalışılması ve bu çalışmaların kamuoyuna sunulması, Osmanlı toplumundaki bilinmeyen ya da eksik kalan konulara açıklık getirecektir. Defterde, Kütahya ve çevresinden mahkemeye intikal eden olayların her biri müsbet ya da menfi bir karar halinde sonuçlanmıştır. Sonuçlanan bu kararların bir kısmının altında "Şuhudu'l-hal" denilen ve o bölgenin ileri gelenleri arasından seçilen, aralarında önemli hukukçuların da yer aldığı şahitlerin olması bahsedilmesi gereken önemli bir konudur. Ayrıca cinayet ve hırsızlıkla ilgili kayıtların olmaması ya da çok az olması, halkın o dönemde bu konulardaki titizliğini göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Kütahya, Şer'iyye Sicili, Kütahya'nın Mahalleri, Kütahya'nın Köyleri, 1812,1813.

Osmanlı hâkimiyetinde Beyrut (1839-1918)

Doğu Akdeniz'in liman şehri olan Beyrut, dünyayı Ortadoğu'ya açan kapı olması sebebiyle önem arz etmektedir. Bu sebeple tarih içerisinde pek çok devletin ele geçirmek için mücadele ettiği şehirlerarasında olmuştur. 1516 tarihinde Yavuz sultan Selim'in Mısır seferi ile Osmanlı topraklarına dâhil olan Beyrut şehri, 1918'de İngilizlerin işgaline kadar Osmanlı hâkimiyetinde kalmıştır.Osmanlı hâkimiyetinde 1520'de küçük bir kazâ ve nâhiye statüsünde olan Beyrut, 17. yüzyılın başında Şam eyaletine bağlı sancak statüsü kazanmıştır. 1614'te Sayda, Beyrut ve Safed eyaletinin oluşturulması ile buraya dâhil edilmiş, 1840 tarihinde Sayda eyaletinin merkezi olarak yapılandırılmıştır. 1864-5 tarihinde Sayda eyaleti lağv edilerek toprakları Suriye eyaleti topraklarına dâhil edilmiştir. 1887'de Osmanlı hükümeti batılı devletlerinde baskısı ile birlikte Beyrut vilayeti kurulması kararını almıştır.1839'de ilan edilen Tanzimat Fermanı ile birlikte Osmanlı devletinde birçok alanda yeni uygulamalar devreye girmiştir. Bu yenilik hareketleri diğer Osmanlı şehirlerinde olduğu gibi Beyrut'ta da etkisini göstermiştir.Batılı devletlerin bölgedeki faaliyetleri sonucunda 1840-1860 tarihleri arasında Cebel-i Lübnan olayları yaşanmıştır. Bu olaylar sonucunda Beyrut şehri siyasî, sosyal, demografik ve iktisadî açılardan olumsuz şekilde etkilenmiştir. Şehir bu dönemde insan kaçakçılığının üst düzeylerde yaşandığı merkezlerden biri olmuştur.İncelenen dönemde, şehir nüfusunda Müslümanlar sürekli çoğunlukta olmuş, Müslümanları sırasıyla Rum, Marunî, Katolik ve diğer gruplar takip etmiştir. Nüfusu en fazla artan dini grup ise Yahudiler olmuşlardır.Eğitim alanında misyonerlik faaliyetlerinin yoğun bir şekilde yürütüldüğü şehirde, Amerika, Fransa, Rusya, İtalya ve Almanlara ait misyoner okulları bulunmaktadır. Osmanlı devleti de şehirde eğitim alanında pek çok değişiklik ve yatırım yapmıştır.Şehrin temel geçim kaynağı ticarete dayanmaktadır. Şehrin fiziki yapısından kaynaklanan nedenlerden dolayı tarım ve hayvancılık gelişmemiştir. Hayvancılık alanında, ipek böcekçiliği en önemli gelir kalemi olmuş şehir yabancı yatırımcılar tarafından ipek dokuma fabrikaları da açılmıştır. Şehirde kurulan liman ve rıhtım, havagazı, su, ve demiryolu gibi şirketlerin tamamına yakını batılı devletler tarafından işletilmiştir. İncelenen dönemde Fransızların şehir ekonomisinde büyük etkisi olmakla birlikte ticarette para birimi olarak Osmanlı kuruşunun yanı sıra Fransız frankıda ağırlıklı olarak kullanılmıştır.Osmanlı hâkimiyetinde Beyrut şehri 1839-1918 tarihleri arasında idâri, siyasî, sosyal ve iktisadî değişim ve gelişmesi diğer Osmanlı sancak ve vilayetleri ile aynı oranda olmakla birlikte batılı devletlerin bölgedeki çıkarlarından dolayı değişiklik göstermiştir.Anahtar Kelimeler: Beyrut, Osmanlı Devleti, Tanzimat Fermanı, Suriye, Ortadoğu.

270 nolu Edirne şer?iyye sicili (h.1216-1217/m.1801-1803)

Osmanlı tarihi araştırmalarının en önemli kaynaklarından Şer?iyye Sicillerine dayanarak yapılan bu tez, 270 Nolu Edirne Şer?iyye Sicilinin ihtiva ettiği belgeler ışığında hazırlanmıştır. Edirne şehri, kadılık müessesesi ve Şer?iyye Sicilleri hakkında bilgi verildikten sonra 1801-1803 yıllarına ait 208 belgenin bulunduğu defter transkribe edilmiş, belge özetleri yapılarak, belgeler türlerine ve konulara göre tasnife tabi tutulmuştur. Ortaya çıkan bilgi ve belgeler değerlendirilerek 1801-1803 yıllarında Edirne ve Rumeli'deki durum ortaya konulmaya çalışılmıştır.Sicill-i Mahfuz Defterlü olarak tutulan defterde merkezden gelen ferman, buyruldu gibi kayıtlar ve bunların gereği yazılan önemli belgeler mevcuttur. Rumeli'deki isyanların mahiyeti ile Edirne'ye etkisinin detaylarıyla gözlemlenebildiği çalışmada; Rumeli Valisi Hakkı Paşa'nın müsadere edilen mal varlığı listesi, Edirne'nin 162 mahalle ve 253 köyünün listesi, Edirne şehrinin gün gün 1,5 yıllık masrafları, bölgedeki görevliler, Edirne'nin şehir kapıları ve derinlemesine araştırılmayı gerektirir bilgiler tespit edilmiştir.Anahtar Kelimeler: Edirne, Şer?iyye Sicili, Rumeli, Rumeli Eyaleti, Dağlı İsyanları,Edirne'nin Mahalleri, Edirne'nin Köyleri, Edirne Masraf Defteri, Hakkı Paşa, 1801,1802, 1803

1691-1720 M.(1103-1133 H.) tarih ve 391 numaralı Harput şer`iyye sicili

Osmanlı idaresinde Musul (1532-1639)

401 SUMMARY This study was carried out on the political, administrative, economical, demographic situation of Mosul between 1523-1639. Foundation of Mosul goes back to 2000 BC and lots of nations dominated the town throughout the history. Turks began to settle down this region in 1040s. Mosul and its surrounding was entirely dominated by Turks from 1096 on and continued up to the third of November 1918. After conquering Mosul from Safevis, Ottomans governed this town first in the status of sanjaq and from 1586 on governed as province. Mosul was situated just on the right bank of the Tigris and was surrounded by ramparts. The number of quarter varied between 20 and 27 in 1523-1575, four of them were Christian quarters, one was Jewish quarter, and the rest were Moslem quarters. Due to its geographical location, Mosul maintained its commercial and industrial vividness in every period. In 1523 income-tax was 1,5 million.in 1540; 2,2 million, in 1557; 3,6 million and in 1575; 3,8 million akçe. The population of Mosul rose from 15160 to 22403 between 1523-1575. % 68- 74 of this population were Moslems, % 26-32 were non-Moslems. Another aspect of Mosul that it was a town of foundation. Because there were about 65 social foundations such as mosques, small mosques, theological schools, dervish lodges. Consequently from the point of population, cultural structure, and sight; Mosul has the same characteristic like the other towns of Anatolia.

Osmanlı Döneminde aşiretlerin Rakka`ya iskanı (1690-1840)

Bu çalışmada Osmanlı Döneminde Rakka'ya iskân edilen aşiretler incelenmiştir. Bu aşiretlerin siyasi, idari, demografik ve iktisadi yapılan hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Osmanlı Devleti tararından Türkmen Aşiretleri Rakka'ya 17. yüzyıl sonlarından itibaren iskân edilmeye başlanmış ve bu iskân faaliyetleri 18. yüzyıl sonlarına kadar devam etmiştir. Rakka'ya iskân edilen aşiretlerin her biri hakkında ayrı ayrı bilgiler verilmiştir. Ayrıca Osmanlı Devleti'nin iskândaki temel amacı ile iskân faaliyetlerini yürüten devlet görevlileri hakkında önemli bilgiler verilmiştir. Çalışma Giriş ve beş bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölüm'de, Rakka'nın kısa tarihçesi verilmiştir. İkinci Bölüm'de, Osmanlı Devleti'nin Rakka iskânında takip ettiği temel siyaset değerlendirilmiştir. Üçüncü Bölüm'de, Rakka iskânından sorumlu devlet görevlileri hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Dördüncü Bölüm'de, Rakka'ya iskân edilen aşiretlerin her biri hakkında ayrı ayrı bilgiler verilmiştir.1 Beşinci Bölüm'de ise Rakka'ya iskân edilen aşiretlerin demografik ve iktisadi yapıları ile iskânın 20. yüzyıldaki yansımaları ele alınmıştır. Bu çalışma; tablo, liste, harita ve fotoğraflarla zenginleştirilmeye çalışılmıştır. ANAHTAR KELİıMELER: Ralcka, Aşiret, Cemaat, İskân.