Theses supervised by Prof. Dr. Kaan Yaralıoğlu
10 theses · Dokuz Eylül University
Veri madenciliği ve bir uygulaması
Gelişen ve değişen teknolojiler sayesinde şirketler arasındaki rekabet hızlı bir artış göstermiştir. Bu rekabet ile birlikte şirketlerin bilgiye ulaşmaları büyük önem taşımaktadır. Bilgisayar teknolojilerinin gelişmesi ile veri tabanlarında çok büyük boyutlarda veri saklamak mümkün hale gelmiştir. Şirketler bu veriler ile kullanışlı bilgiye ulaşmayı hedeflemektedir. Bunun gereksinimi olarak veritabanlarında bilgi keşfi ve veri madenciliği kavramları ortaya atılmıştır. Bu kavramlarla amaçlanan, veritabanlarında saklanan veriler arasındaki gizli kalmış örüntüleri ortaya çıkarmaktır.Bu tez kapsamında, veritabanlarında bilgi keşfi ve veri madenciliği tanımları üzerinde durulmuş, bu tanımlar doğrultusunda veri madenciliği süreci adımları incelenmiş ve veri madenciliği teknikleri ve algoritmaları anlatılmıştır. Veri madenciliği bileşenlerinden makine öğrenimi kavramına yer verilmiş ve makine öğrenimi için gerekli bilgisayar yazılımları önerilmiştir. Bu kavramlar ile İMKB (İstanbul Menkul Kıymetler Borsası)' de işlem gören 10 şirkete ait hisse senedi değerlerindeki değişmeler arasındaki birlikteliklerin ortaya çıkarılmasını amaçlayan bir uygulama gerçekleştirilmiştir. Bu uygulamada, veri madenciliği algoritmalarından biri olan apriori algoritması kullanılmış ve birliktelik kuralları ortaya çıkarılmıştır.Anahtar Kelimeler: Veritabanlarında Bilgi Keşfi, Veri Madenciliği, Apriori Algoritması, Birliktelik Kuralları.
Bulanık mantık ve çok kriterli karar verme uygulaması
Günümüzde hızlı değişen dünya ve iş hayatı şartları gençlerin okullardan mezun olduktan sonra çalışacakları işlerin süreç içerisinde koşul, tanım ve sundukları imkanlar açısından değişmelerine yol açmaktadır. Meslekler konusunda güncel bilgilere sahip olmayan ve bu konudaki algılarını yanlış temeller üzerine oturtan, işgücüne yeni katılan bireyler meslek seçiminde bulunurken hata yapabilmekte ve bu bilinçsiz seçim sonucunda beklentilerinin altında ve uzağında kalan işlerde çalışmak durumundadırlar. Bu durumu önlemek için meslekler ve bunlara ait özellikler önceden iyi bilinmelidir. Meslek seçiminde bulunurken kullanılan kriterler ve bunların ağırlıkları yapılan çalışmalarla ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Bu çalışmalar problemin doğasına uygun olarak Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ile araştırılmakta ve sonuç elde edilmektedir.Çok Kriterleri Karar Verme Analizleri temel olarak birden çok kritere haiz olan problemlerde kullanılmak için geliştirilen karmaşık matematiksel sistemlerdir. Hem sözel hem de sayısal değerlerle ifade edilen faktörlerin ikili karşılaştırılmasına dayanan, bu yöntemlerin en kullanışlı ve çalışmadaki problemin yapısına uygun olan Analitik Hiyerarşi Prosesi ile Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Ekonometri Bölümü Öğrencileri meslek seçimi probleminin çözümü elde edilmiştir. Çok Kriterli Karar Verme Analizlerine getirilen en büyük eleştiri olan kriterleri ve alternatifleri değerlendirirken verilen yargıların öznel olma ve kesinlik arz etmeme durumu nedeniyle problem Bulanık Mantık kullanılarak oluşturulan melez bir yöntem olan Bulanık Analitik Hiyerarşi Prosesi ile tekrardan çözülmüş ve bu iki yöntemle elde edilen sonuçlar kıyaslanmıştır.Bulanık Çok Kriterli Karar Verme günümüzde sıklıkla kullanılan çok önemli bir matematiksel analiz yöntemidir. Çoğu Çok Kriterli Karar Verme probleminde doğal olarak bulunan belirsizliği ve karmaşıklığı modelleyerek ifade etmede önemli bir araçtır. Çalışmada kendi içinde bir sistematiği ve kısımları olan Bulanık Analitik Hiyerarşi Prosesi sonuçları her adımda incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Bulanık Çok Kriterli Karar Verme, Analitik Hiyerarşi Prosesi, Bulanık Analitik Hiyerarşi Prosesi
Uzaktan eğitimde içerik geliştirme platformu seçiminde karar verme süreci : AHP uygulaması
Gelişmekte olan teknolojiler birçok alanda yeni kavramlar ortaya çıkarmıştır. Eğitim alanında geliştirilen sistemlerin etkisiyle uzaktan eğitim kavramı hayatımıza girmiştir. Uzaktan eğitim kavramı getirdiği yenilikler ile birlikte zaman içerisinde eğitim alanında tercih edilen bir eğitim türü haline gelmiştir. Yaşamın her anında, yapılan her işlemde bir karar verme durumu söz konusudur. Bu karar verme süreci için birçok yöntem geliştirilmiştir. Bu yöntemler sayesinde karar vericiler en doğru seçimi yapmaya yönlendirilmektedir. Uzaktan eğitim alanında da gelişen teknoloji ile birlikte alternatiflerin çoğalması durumu gerçekleşmiştir. Uzaktan eğitimin en önemli aşamalarından biri olan içerik geliştirme için çok sayıda alternatif platform ile karşılaşılması bir karar verme süreci başlatmaktadır. Bu çalışma kapsamında karar verme işlemine yardımcı olacak nesne tabanlı PLATFORM SEÇİMİ uygulaması geliştirilmiştir. PLATFORM SEÇİMİ uygulaması ile uzaktan eğitimde içerik geliştirme platformu seçiminde karar verme yöntemlerinden biri olan Analitik Hiyerarşi Prosesi kullanılmıştır. Bu uygulama ile uzaktan eğitim birimlerinde içerik geliştirme uzmanlarının belirledikleri kriterler doğrultusunda en doğru alternatif seçimi yapılması sağlanmaktadır.
Sektörlerde bulut tabanlı çok kriterli karar verme süreçlerinin değerlendirilmesi
Günümüz bulut teknolojileri tüm sektörlerde giderek daha fazla yer almaya başlamıştır. Önümüzdeki yıllarda bu teknolojinin kullanımının mevcut durumdan çok daha fazla artacağı birçok uzman tarafından belirtilmektedir. Genel olarak sorun kavramı, planladığımız amaçların bizim belirlediğimiz şekilde ve zamanda gerçekleştirilmesini engelleyen ve çeşitli nedenlerle bir araya gelmiş istenmeyen oluşumlar olarak tanımlanabilmektedir. Sorun kavramı ortaya çıktığı an çözümlenmez ise, zaman geçtikçe bu kavram daha karmaşık hale gelir ve istenmeyen bir kaos ortamına neden olabilir. Birden fazla proje içerisinden hangisinin doğru seçim olduğuna karar verebilmemiz için kaç kriter ile karşılaştırma yaptığımız büyük bir önem taşımaktadır. Eğer seçimi tek bir kritere göre yapıyorsak sorunun çözümü kolay olacaktır. Fakat karşımıza birden fazla kriter çıkmış ise, bu durumda karar verme süreci hiç şüphesiz ki karmaşıklaşacaktır. Bu çok sayıda karar kriterine sahip karar verme sorunlarının çözümünü sağlayan ve soruna tutarlı / mantıklı matematiksel çözümler üreten yöntemlere literatürde ÇOK KRİTERLİ KARAR VERME YÖNTEMLERİ denilmektedir. Çok kriterli karar verme yöntemlerinde 9 tane yöntem bulunmaktadır ve bu 9 yöntemler ile elle bir işlem yapmak çok sürmektedir. Bu yöntemlerin bazılarının yazılımları olmasına karşın birçoğunun yazılımı bulunmamaktadır. Bu tez kapsamında yapılan uygulamanın amacı; karar verme aşamasında zorluk yaşayan kişilere, 8 yöntem arasından istenilen 1 veya 1 den fazla iv yöntemin aynı anda seçilerek işlem yapma olanağını sağlamaktır. Böylelikle 8 farklı yöntemden çıkan 8 farklı sonucun analizi ile karar verme noktalarını arasındaki en optimum olanı bularak, zamandan tasarrufu sağlayacaktır.
Çok kriterli karar verme yöntemi analitik hiyerarşi prosesi (AHP) ile etkin personel seçimine yönelik web tabanlı bir uygulama
Karar verme, kişilerin günlük ya da profesyonel hayatlarında karşılaştığı bir süreçtir. Bu karar verme süreci kişilerin amaçlarına bağlı olarak bir sonuca ulaşmayı hedeflemektedir. Süreç boyunca karar vermeyi etkileyen faktörler ve bu faktörlerin özelliklerine göre birden fazla seçenek ortaya çıkmaktadır. Karar verme sürecini etkileyen bu etmenler karşılaşılan sorunları karmaşıklaştırmakta ve bu aşamada devreye çok kriterli karar verme yöntemleri girmektedir. Belirli hedefler doğrultusuna göre sınıflandırılan karar verme yöntemleri karar vericilere en iyi sonucu vermede hizmet etmektedir. Organizasyonlar için kuşkusuz en önemli amaç, hedefleri doğrultusunda uygun işte doğru kişinin çalışmasını sağlamaktır. İnsan kaynakları yönetiminin bu amacı gerçekleştirirkenki süreçte karşılaştığı sorunlar bir karar verme sorunudur. Personel seçim aşamasında yapılan küçük bir hata organizasyon için uzun vadede olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Bu çalışmada insan kaynakları yönetiminin personel seçimi sorunlarına hizmet etmek amacıyla web tabanlı bir uygulama geliştirilmiştir. Bu süreçte karşılaşılan en temel kriterler baz alınarak adaylar arasındaki eliminasyonu sağlayacak bir model belirlenmiştir. Bu personel seçim süreci sorunu, bu türdeki sorunların çözümünde oldukça sık kullanılan çok kriterli karar verme tekniklerinden AHP ile çözülmüş ve AHP çözüm algoritması web tabanlı bir uygulama haline getirilmiştir.
Yöneylem araştırması teknikleri kullanılarak deprem farkındalığını etkin bir şekilde sağlayacak süreçlerin belirlenmesi
Türkiye, coğrafi olarak en etkin deprem kuşaklarından birisi olan ve dünyadaki depremlerin yaklaşık %20'sinin yaşandığı Alp-Himalaya kuşağı üzerinde yer almaktadır. Bu aktif deprem kuşağının Türkiye'de ortalama olarak beş yılda bir yıkıcı bir deprem oluşturduğu bilinmektedir. 2000-2019 yılları arasında en fazla can kaybına yol açan doğal afetler incelendiğine, yaşanan on olaydan altısının deprem kaynaklı olduğu görülmektedir. Bireylerin deprem konusundaki bilgi seviyeleri, bilinç ve farkındalık düzeyleri, depremle ilgili önlemler alma, depreme hazır olma konuları sıklıkla tartışılmakta ve bilimsel çalışmalara konu olmaktadır. Kamu kurum ve kuruluşlarının deprem farkındalığı yaratmada ne kadar etkili olduğu, sivil toplum örgütlerinin deprem afeti ile ilgili ne gibi faaliyetlerde bulunduğu ve bireylerin bu çalışmalardan ne ölçüde fayda sağladığı konusu, bu araştırmanın başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Kitle iletişim araçlarının ve sosyal medyanın bu sürecin önemli aktörlerini oluşturduğunun ifade edilmesi gerekmektedir. Araştırmanın temel problemini, deprem konusunda gerekli bilgi ve bilinç seviyesine sahip olan veya olmayan bireylerin farkındalık düzeylerinin, hangi kurumlarca hangi araçlar ve yöntemler kullanılarak artırılabileceği ve daha etkin farkındalık düzeyinin nasıl oluşturulabileceği sorusu oluşturmaktadır. Bu çalışmanın amacı deprem farkındalığı yaratma konusunda karar vericilere etkin senaryolar oluşturmaktır. Senaryoların oluşturulmasında ÇKKV yöntemlerinden DEMATEL yönteminin, karar problemindeki faktörlerin ilişki diyagramlarını göstermesi sebebiyle en uygun yöntem olduğu önerilmektedir. Bu çalışmanın gelecekte yaratılmaya çalışılacak olan farkındalıklar konusunda hangi tekniğin kullanılmasının, hangi senaryoların hayata geçirilmesinin daha etkili olacağı ile ilgili araştırmacılara emsal teşkil edeceği düşünülmektedir.
Oyun sektöründe rasyonel oyun seçim kararına yönelik bilgi sistemi tasarımı
Bu çalışmada oyun sektörüne yönelik tüketim yapan bir tüketicinin kararı için rasyonel süreçlerden oluşan optimum kararı verebilmesi için "Yönetim Bilişim Sistemleri'nin kullanım alanlarından "Çok Kriterli Karar Verme" tekniklerinin kullanımı ve bu rasyonel karar verme sürecini iyileştirilmesi işlenmiştir. Mevcut durumda bir oyun yazılımının karar aşamasındaki etkenleri ve çeşitli koşulların, kriterler bazında değerlendirilmesi ve kullanımını incelenmiştir. Yapılan analizler sonucunda iki farklı tekniğin bu alan üstünde çalışması ve daha ileri seviyede karar sürecinin iyileştirilebileceği öngörülmüştür. Çalışmanın yapılabilmesi için ilk önce tüketicinin karar verici olarak ürün çeşitlerini sınırlandırması ve belli kriterlerin ağırlık değerlerine göre işleme tabi tutması gerekmektedir. Kriter ağırlıklarının rasyonel çerçevede belirlenmesini "Analitik Hiyerarşik Proses" ve "TOPSIS" teknikleri ile milyonlarca dolarlık bu sektörün içerisinde ki tüketici karar gücünü sağlamlaştırmıştır. İlgili bütün tekniklerin uygulanması için ayrı karar matrisleri oluşturulmuş ve işlemler geliştirilmiştir. Çalışmanın sonuncunda ise, sistemin geliştirilmeye ihtiyacı olduğu fakat bu hali ile realist, gerçeğe yakın mantıksal bir sonuç alınmış, genel tüketici bakışı ve profili değerinde örtüşme saptanmıştır. Anahtar Kelimeler: Dijital Oyun Sektörü, Çok Kriterli Karar Verme, Analitik Hiyerarşik Proses, TOPSIS, Oyun Tüketimi
Çok kriterli karar verme yöntemleri PROMETHEE
Hem üretim sürecinde hem de hizmet süreçlerinin tümünde karar alınırken birçok kriteri göz önüne alarak karar vermek gerekir.Bu durumda çok kriterli karar verme yöntemleri sistemi işlemeye başlar.Bu tür durumlarda pek çok kriterin hesaba katılması gerekir.Promethee(Preference Ranking Organisation MethodFor Enrichment Evalations Zenginleştirme Değerlendirmeleri için Tercih Sıralama Organizasyon Yöntemi) yöntemi farklı kriterleri dikkate alarak ve kriterlere göre farklı tercih fonksiyonlarını uygulayarak karar vericiye en doğru sıralama yapma imkanı sağlamaktadır.Bu çalışmada Promethee (Preference Ranking Organisation Method For Enrichment Evalations- Zenginleştirme Değerlendirmeleri için Tercih Sıralama Organizasyon Yöntemi) yöntemi üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: Çok Kriterli Karar Verme, Risk, Hedef, Rasyonel Karar Verme, Karar Verme Süreci.
Süpermarketlerde aynı kriterlere sahip ürünler arasında web tabanlı uygulama kullanarak fiyat kıyaslaması yapılması: Örnek bir uygulama
Bilişim teknolojilerinin günden güne hızla gelişmesi, günümüz insanının teknolojiyi interaktif bir şekilde kullanmasında etkili olmuştur. İnternet kullanan bireylerin sayısındaki artış ile birlikte tüketicilerin alışveriş alışkanlıklarında da değişiklikler meydana gelmiştir. Günümüzde birçok işlemin web üzerinden gerçekleştirildiği göz önünde bulundurulduğunda, tüketiciler için alışveriş yapmanın standartları da değişmiştir. Artık klasik market alışverişi yerini web tabanlı marketlere yani sanal marketlere bırakmaya başlamıştır. Tüketicilerin hesaplı alışveriş yapmak istemeleri, araştırmacı olmaları, alışveriş için fazla zaman harcamak istememeleri, hızlı ve ekonomik alışveriş yapmak istemeleri gibi sebeplerden ötürü sanal marketlere olan ilgi ve talep hızla artmaktadır. Sınırsız ürün ve hizmet çeşitliliği sunan bu marketleri cazip kılan en önemli unsurların başında kullanıcıların diledikleri ürünlere saniyeler içerisinde zaman, mekân tanımaksızın ulaşabilmeleri gelmektedir. Diğer bir çekici nokta da aynı ürünler için farklı seçenekler arasında kıyaslama yapabilmesidir. Elektronik ticaret kavramının yaygınlaşmasıyla birçok süpermarket sanal ortam üzerinden hizmet vermeye başlamıştır. Tüketicilere web tabanlı hizmet sunan bu sitelere market kategorisinin eklenmesi elektronik ticarette yeni bir trend haline gelmiştir. Ülkemizde elektronik ortamda hizmet veren süpermarket pazarı elektronik ticaret içinde hızlı bir biçimde büyüyüp gelişme göstermektedir. Bu çalışmada, web tabanlı hazırlanan bir platform aracılığı ile elektronik ticaret kapsamında hizmet veren sanal marketler ele alınmıştır. Oluşturulan web tabanlı platform aracılığı ile birden fazla sanal marketin belirlenen kategorilerdeki ürünlere ait verileri çekilerek kullanıcıların karşılaştırma yapabilmeleri hedeflenmektedir. Bu uygulama ile kullanıcılara ürünlere ait en ekonomik fiyat sunulması, kullanıcıların istenilen her veriye kolaylıkla erişmeleri ve en ekonomik olan ürünü satın alabilmeleri için elverişli bir platform oluşturulması amaçlanmıştır. Bu uygulamadaki asıl amaç kullanıcılara bilgi vermek, birden fazla ürünü tek bir web uygulaması üzerinden görmelerini, ekonomik ve hızlı alışveriş yapmalarını sağlamaktır.
Yönetim bilişim sistemlerinde bilgi portalının tasarlanması ve geliştirilmesi
Gelişen teknoloji ve artan ihtiyaçlar kurumlar ve organizasyonlar için Yönetim Bilişim Sistemlerinin rolünün artmasına sebep olmuştur. Bilgi portalları, belirli bir konu hakkında edinilmek istenen bilgiyi kullanıcıya sunar. Bu çalışmada, sistem geliştirme yaklaşımı kullanılarak Yönetim Bilişim Sistemlerini ve temel kavramlarını tanımlayan bir bilgi portalı tasarlamak ve geliştirmek amaçlanmıştır. YBS' ne farklı açılardan yaklaşarak mevcut olan yönetim bilişim sistemleri web sitelerine farklılık ve aynı zamanda cazibeli bir bilgi portalı geliştirmek istenmiştir. Kullanıcılara fiziksel mekândan ve zamandan bağımsız olmaları sağlanarak istenilen an ve yerde ulaşım imkânı yaratmıştır. Yönetim bilişim sistemleri programını tercih etmek isteyen kişilere programı tanıtmak, programın mevcut olduğu üniversitelerin bilgilendirme sayfalarına doğrudan ulaşmalarını sağlamak amaçlanmıştır. Uzman kişilerle, lisans ve yüksek lisans örgencileri ile yapılan röportajların aracılığı ile yönetim bilişim sistemleri farklı açılardan irdelenmiştir. Yönetim bilişim sistemleri ile ilgili gerçekleşecek olan etkinliklerin takibi kolaylaştırılmıştır. Ayrıca eğitim videoları ve kod editörü ile öğrenen yönetim bilişim sistemleri alanında desteklenmesi hedeflenmiştir.