Theses supervised by Prof. Dr. Nazile Kalaycı
12 theses · Hacettepe University
Kant'ın teorik ve pratik felsefesinde Tanrı ve özgürlük kavramlarının konumu
Bu tez çalışması, 18. Yüzyılın önde gelen filozoflarından olan Immanuel Kant'ın "Tanrı" ve "özgürlük" anlayışını onun teorik ve pratik felsefesine dayanarak açıklama amacıyla hazırlanmıştır. Çalışmamızın temel tezi Kant'ın Tanrı ve özgürlük anlayışının onun teorik ve pratik felsefesinin birlikte ele alınması yoluyla uygun ve tutarlı bir şekilde açıklanabileceğidir. Bu temel tezi desteklemek üzere öne sürmüş olduğumuz iki ana iddia söz konusudur. Bu iddialardan ilki Tanrı'nın, saf aklın ideali olarak kabul edilmesiyle, Kant'ın yalnızca pratik felsefesinde değil teorik felsefesinde de olumlu anlamda merkezi bir konuma sahip olduğudur. İkinci ana iddiamız ise, Kant'ın özgürlük anlayışının bir seçim özgürlüğüne indirgenemeyeceği, aslında zorunluluğun özgür bir seçimine dayandığıdır. Bu doğrultuda çalışmamız önemli tema ve tartışmalar ekseninde felsefe tarihine değinerek Kant'ın teorik ve pratik felsefesinin yanı sıra onun Tanrı ve özgürlük anlayışını ortaya koymaktadır. Bu kapsamda özellikle incelediğimiz temalar veya konu başlıkları şunlar olacak: aşkınlık ve içkinlik tasarımları, doğa ve özne ikiliği, saf aklın ideali, zorunlu varlık antinomisi, Tanrı'nın varlığı lehine öne sürülmüş olan spekülatif argümanlara yönelik olarak Kant'ın ortaya koyduğu eleştiriler, özgürlük antinomisi ve Kant'ın ahlak anlayışının temel kavramları.
Levinas ile Ettinger'da ben ve başkası sorunu
Bu tezin amacı, Bracha L. Ettinger'ın feminist ve psikanalitik kuramları sonucunda oluşturduğu etik görüşünü Emmanuel Levinas'ın başka kavramıyla birlikte okumaktır. Levinas'ın etik temelli teolojik kuramı, feminist bir bakış açısıyla ele alınacaktır. İki filozofun ben ve ben- olmayan arasındaki ontolojik yarığı nasıl çözebildiği incelenecektir. Bu tez, Ettinger'ın sanat ve sanat eseriyle olan bağlantısını da ele alacak ve sanatın etik kuramlarında nasıl bir rol oynadığını tartışacaktır. Tez, Ettinger ve Levinas'ın kuramlarını ayrı ayrı inceleyecek ve sonrasında ortak kavramlar çerçevesinde karşılaştırmalı bir okuma yapacaktır. Bu çalışmada, Ettinger ve Levinas'ın ontolojik yarığın üstesinden gelmek için sundukları alternatiflerin feminist etik teoriler için ne tür fırsatlar sağlayabileceğini inceleyecek ve ben'den çıkışın sanat yoluyla mümkün olup olmayacağını yorumlanacaktır.
Posthümanist öznellik anlayışının dil ve anlam meselesindeki yankısı
Rosi Braidotti, hümanizm geleneğinin merkezindeki otonom akıl varlığı olarak insan kavrayışının, günümüz insanını tanımlamak için kullanılamayacağını iddia eder. İnsan sonrası tutum, etkin özne ile edilgen nesne arasındaki düalist ontolojik ayrımın ve öznenin diğerlerine olan hiyerarşik üstünlüğünün yerine; yaşayan, kendi kendini düzenleyen canlı bir madde ve kendi öznelliğini diğerleri ile kurduğu ilişkilerin dolanıklığında bulan bir özne anlayışı koymayı hedeflemektedir. Bu tutum, Spinozacı monist bir ontolojik anlayışla, insan ve insan olmayan-ötekileri dikey değil yatay bir ontolojik düzlemde ele almakla mümkün olur. Ben-olmayan-ötekine duyulan nefretin ve uygulanan şiddetin dünyayı politik, jeolojik, ekolojik olarak sürüklediği problemlerin kritiğini yapan posthümanizm, bizlere "fark"ın olumlandığı yeni bir bakış açısı sunmaktadır. Eleştirel posthümanizmin karşısında durduğu düalist ontolojinin ikili doğası, dil felsefesinde de anlamın sabit özü ve onun kullanımdaki fenomenal farklılıkları meselesinde kendini göstermektedir. Anlamın sabit doğasını reddederek onun kullanımda ortaya çıkışını, "dil oyunu"nun kurallarına bağlılığını, bir anlamda "göçebeliğini" ve "ilişkiselliğini" vurgulayan Wittgenstein'ın ikinci dönem felsefesi ile insan sonrası çoğulcu özne anlayışı arasında paralellikler olduğu görülebilir. Bu çalışmada, posthümanizmin alternatif ontolojisi ve öznellik temsili irdelenmiş; bu temsilin "anlam" meselesiyle ilgisi gösterilerek, çok katmanlı insan sonrası özne anlayışına dil felsefesi perspektifinden teorik bir katkı sunmak amaçlanmıştır. Anahtar sözcükler: İnsan Sonrası, İnsan Sonrası Öznellik, İlişkisellik, Felsefi Soruşturmalar, Dil Oyunları
Feminist teoriye yeni bir müttefik aramak: Deleuze ve Guattari
Bu çalışmada üçüncü kuşak feminizm içerisindeki özne tartışmaları betimlenecektir. Ardından Gilles Deleuze-Felix Guattari felsefesindeki bazı kavramlar ele alınacaktır. Deleuze-Guattari felsefesinin kavram sahasında, feminist düşünce ile bağlantılar kurulacaktır. Son bölümde, Deleuze-Guattari felsefesi ve feminist düşünce birlikte okunmaya çalışılacaktır. Böylelikle, feminizmdeki son dönem tartışmalarına bir çözüm önerisi geliştirmeye çalışılacaktır.
Nietzsche ve Foucault'da güç istenci ve iktidar üzerine bir çalışma
Bu çalışma, Nietzsche'nin güç istenci ve Foucault'nun iktidar kavramlarının, onların felsefelerini nasıl belirlemiş olduğunu göz önüne alarak, bu kavramların kapsamı ve onların diğer kavramlarıyla olan bağlantılarını, düşüncelerinin genel seyri içinde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bununla bağlantılı olarak, Nietzsche ve Foucault'nun düşüncelerinin çağımızda insan için işaret ettiği olanakları anlamak, bu çalışmanın odak noktasını oluşturmaktadır. Birinci bölümde, Nietzsche'nin dünyayı güç istencinin bir ifadesi olarak görmesiyle ilişkili olarak onun hakikat düşüncesi ve bu düşünceden hareketle metafizik felsefe geleneğine yönelik eleştirisi ele alınmaktadır. Metafizik felsefe geleneğinin hakikati her seferinde bir öte dünya veya kendinde varlık alanı üzerinden tasarlama girişimi, biricik gerçeklik olan yaşamın değersizleştirilmesiyle sonuçlanmış, nihayetinde yaşamını böylesi bir geleneğin hakikat tasarımından hareketle kuran ve örgütleyen modern çağ insanının varoluşu da bu yozlaşma ve çöküşten payını almıştır. Bu belirlenimlerden hareketle Nietzsche'nin bazı temel kavramları ele alınmış ve onun en temel gerçeklik olarak gördüğü güç istenci kavramı ile bağlantıları tartışılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Foucault'nun özne, öznel deneyim, kimlik kavramları, onun "iktidar" konusundaki düşünceleri ile birlikte ele alınmış ve iktidar kavramının onun düşünceleri içindeki belirleyici konumu açık kılınmaya çalışılmıştır. Foucault'nun, öznenin tözsel bir varlık olarak kavranmasına ve özneye dair her tasarımın verili, değişmeyen bir insan doğası varsayımına dayanmasına yönelik itirazı, onun, insanın kendini ne pahasına bir bilgi nesnesi kılabildiğini ortaya koymaya yönelik çözümlemelerinden hareketle ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Rousseau'nun genel irade kavramı üzerine bir inceleme
Bu çalışmanın odağında Rousseau'nun "genel irade" kavramı bulunmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde, klasik ve modern dönemde ortaya konulan siyaset kuramları ele alınacaktır; bu bölümde Rousseau'nun kuramını şekillendiren kavramsal tertibatı serimlemek ve polemik halinde olduğu düşünceleri ortaya koymak amaçlanmaktadır. İkinci bölümde ise Rousseau'nun kuramının temel kavramlarından olan genel irade kavramı, ilişkili olduğu diğer kavramlarla birlikte ele alınacak, genel irade kavramının tanımıyla uygulaması arasında tespit ettiğimiz farklılıklar ortaya konulacaktır. Sonuç bölümünde ise genel irade kavramının, Rousseau'nun murat ettiği eşitlikçi ve özgürleştirici siyasal zemini kurmaya hizmet edip etmediği tartışılacaktır.
Platon ve Freud'da insan, ruh ve uygarlık
İnsan yaşamı ve eylemleri, düşünce tarihinde her zaman önemli bir konu olarak ele alınmıştır. Öyle ki, insanın nasıl bir canlı olduğunu bilmek, toplumsal yaşamı anlamak ve insanlığın kurduğu uygarlığı ele almak bakımından elzemdir. Bu yüzden birçok düşünür, insan davranışlarını açıklayabilmek için uğraşmış ve bu bağlamda insan ruhu üzerine düşünceler üretmiştir. Platon, insanın içgüdülerine ve arzularına rağmen, toplumda uyum içinde yaşayabileceğini düşünmektedir. Freud ise insanı, doğası gereği bencil olan, hazza ulaşmaktan başka bir amacı olmayan bir canlı olarak düşünmekte; uygarlığı ise insanı sınırlayan, içgüdülerini bastırmaya zorlayan, hoşnutsuzluk veren bir yapı şeklinde tanımlamaktadır. Buna rağmen iki düşünür de insanı açıklayabilmek adına, birbirlerine oldukça yakın ruhsal yapılar oluşturmuş ve uygarlığı bir araya getiren ve gelişmesini sağlayan nedenler söz konusu olduğunda benzer açıklamalarda bulunmuşlardır. Bu çalışmanın amacı, Platon ve Freud'un insan ve ruh üzerine olan düşüncelerini incelemek, benzerliklerini ve farklılıklarını saptamak ve bu görüşlere bağlı olarak ulaşılan uygarlık tasarımlarını karşılaştırmaktır.
Nietzsche ve Heidegger'de Nihilizm sorunu
Nihilizm, en geniş anlamıyla insanın yaşama ve kendisine anlam verme hususunda içine girdiği krizin adıdır. Çok çeşitli boyutları olmakla birlikte nihilizm ilk olarak anlam sorununa bağlı bir biçimde varoluşsal bir karaktere sahiptir. İkinci olarak nihilizm tarihseldir ve Avrupa kültürü ve düşüncesine içkindir. Dolayısıyla felsefeyi, modern bilimleri, sanatı ve dini (özellikle Hıristiyanlığı) içine alan bir olaydır. Bu açıdan bakıldığında modernite deneyiminde uç noktasına ulaşan nihilizm krizi özellikle 19. yy ile birlikte üzerinde daha fazla durulmaya başlanan bir sorun olarak formüle edilir. Zira bu yüzyıl insanın dünyayla ilişkisinin köklü bir biçimde değiştiği, kendisinden önceki yaklaşık iki yüz elli yılın tüm tarihsel arka planının derin izlerini de taşır. Bu izleri 19. yy'da en derinlemesine kavrayan düşünürlerden biri Nietzsche ise diğeri 20. yy'ın büyük düşünürü Heidegger'dir. Bu çalışmanın amacı, Nietzsche ve Heidegger'in düşüncelerine odaklanarak nihilizm sorununun hem varoluşsal hem de tarihsel olarak nasıl ele alındığını ve üstesinden gelinmesi yönünde hangi imkanların öne çıkarıldığını ortaya koymaktır. Bu amaçla önce çalışmanın birinci bölümünde Nietzsche'nin metinlerinde nihilizm kavrayışı üzerinde durulmuş, Antik düşünceden modern bilime nihilizmin tarihsel boyutu gösterilmeye çalışılmıştır. Nietzsche'nin bu soruna yaklaşım biçimi ve onun üstesinden gelmek için izlediği stratejinin öne çıkan yönleri sunulmuştur. Çalışmamızın ikinci bölümünde Heidegger'in nihilizm sorununu genel olarak Varlık sorunu etrafında belirlediği gösterilerek bunun tarihsel bağlamı olarak batı metafiziğinin bazı temel motiflerini nasıl ele aldığı sunulmuştur. Heidegger, Platon'dan Nietzsche'ye Batı düşüncesini nihilizmin tarihi olarak görmekle birlikte modern teknolojinin de nihilist karakterini ortaya koyarak tartışmayı genişletir ve buna karşı poetik bir düşünmenin imkanlarını göstererek hazırlayıcı bir düşünme geliştirir. Her ne kadar birçok noktada ayrışıyor olsalar da her iki düşünürün de nihilizme yanıtı yeni bir düşünme biçimleri arama çabasında ve bu çaba dahilinde sanatın ufkunun rolünde yatmaktadır. Yaşam, ancak sanat olarak olumlanabilir, varlık ancak poetik bir düşünmeyle hatırlanabilir.
Arap alevi kadınlar üzerinde dinin etkisi ve ataerkilliğin yeniden inşası
Bu çalışmada birbirini takip eden üç tartışma yürütülmüştür. İlk bölümde, toplumsal cinsiyet rollerinin toplumdaki yansımaları ve aktarımı tarihsel bakımdan ele alınmış, ataerkil topluma geçiş, toplumsal cinsiyet rollerinin şekillenmesiyle oluşan yapılar ve kurumlar ve bunun dinle bağlantısı tartışılmıştır. İkinci bölümde, tarihler boyu anlam arayışında olan toplumlar, çoktanrılı dinlerde de tektanrılı dinlerde de "tanrısal belirleyicilik" rolünü erkeğe atfetme kültürü,bu belirleyicilikle erkeğin toplumdaki iktidarının güçlenmesi, ataerkil kodların toplumsal kodlara -"kabullere" dönüşmesi ve kadının bu aşamalardan etkilenme durumu anlatılmıştır. Bu toplumsal kabullerin, kadının sosyal yaşamda ikincil statüde olmasını "norm"alleştirmesi, heteronormatif, ataerkil ve kapitalist sistemin temel çekirdeklerinden biri olan dinin bu durumlarla ve süreçlerle bağlantısı tartışılmıştır. Son bölümde ise Arap Aleviliğin etno-dinsel bir kimlik olarak diğer dinlerle bağlantısı, kadının toplumdaki yaşamsal pratiklerinin bu çerçeveden nasıl etkilendiği ve kadınların kendi deneyimleriyle ataerkiye ile Arap Alevi kültürünün cinsiyet eşitliği iddiasına yönelik anlatımları analiz edilmiştir. Anahtar kelimeler: Din, Arap Alevi Kadın, ataerkillik, sosyal-toplumsal roller.
Aristoteles'te ve Derrida'da hayvan sorusu
Bu çalışma hayvan sorusunu biri klasik biri çağdaş iki filozof üzerinden ele almaktadır. Çalışmanın ilk bölümünün odak filozofu Aristoteles'in hayvan üzerine görüşleri, onun canlılık çalışmaları ve diğer eserleri üzerinden ele alınacaktır. Böylece Aristoteles'in hayvan üzerine görüşlerindeki uyumsuzluğa işaret edilecek ve onun hayvan sorusuyla ilgilenirken karşılaştığı kimi sorunlar serimlenecektir. İkinci bölümde Derrida'nın hayvan sorusuna olan ilgisi ele alınacaktır. Derrida'nın felsefe tarihinde hayvan sorusuyla ilgili tespit ettiği kimi sorunlar gösterildikten sonra Derrida'nın kendi hayvan görüşü ve bu soruyu nasıl geliştirdiği tartışılacaktır. Böylelikle hayvan sorusuna birbirine çağca uzak iki alternatif cevap karşılaştırılacaktır.
Güncel bir imkan olarak stoa ontolojisi
Batı metafiziğinin temel dayanakları ile kavramsal çerçevesini eleştiren ve felsefi yönelimini "Platonculuğu tersine çevirmek" olarak ifade eden Deleuze, problemin üstesinden gelmek için geleneğin içerisinde bulunan bir noktaya işaret eder. Bu nokta, felsefe tarihinde Platonculuğu ilk ve radikal bir biçimde tersine çeviren Stoacılıktır. İdeaları yerinden etmek suretiyle Platoncu varlık anlayışının hiyerarşik yapısını tartışmaya açan Stoacılık, aynı zamanda Sokrates öncesi filozofların doğa görüşlerinin de yeniden değerlendirilmesini sağlamaktadır. Deleuze'e göre varlık/oluş ikiliğini ortadan kaldırma noktasında hem Platoncu ideaları yüzeye indiren hem de Sokrates öncesi dünyanın iç içe geçmiş derinliklerini yüzeye çıkaran Stoacılık, metafizik geleneğin içinden bir çözüm önerisi sunar. Batı metafizik geleneğinin temel kategorilerini ve bu kategorilerin işleyişini tartışmaya açma noktasında, geleneğe karşıt bir alana işaret etmek yerine, tam da geleneğin içinden bir olanağın izini sürmek bu çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Bu amaç doğrultusunda, çalışmanın konusunu Stoa felsefesinin temel bölümlerinden biri olan fizik oluşturmaktadır. Çalışmanın bölümleri ise geleneksel metafiziğin "gerçeklik", "varlık" ve "evren" tasarımına koşut bir biçimde "fizik", "bir şey", "var olan" ve "evrensel düzen"den oluşmaktadır. İlk bölümde fizik araştırmasının Stoa felsefesi açısından önemi vurgulanarak fiziğin kapsamı ve sınırları belirlenecek; sonraki üç bölümde konu ve dönem açısından sınırları belirlenmiş olan fiziğin detaylarına odaklanılacaktır. Böylelikle Stoa fiziğinin muhalif olduğu geleneksel metafizikten ne ölçüde farklılaştığı ve bu farklılıklar oranında nasıl bir ontolojiye imkan sağlayabileceği ortaya konulmaya çalışılacaktır. Sonuç bölümünde ise Stoa felsefesinin metafizik açmazlara ve problemlere yönelik sunduğu olanaklar tartışılacak ve böylece metafizik geleneğe, gelenek içinden bir müdahalenin ne anlama gelebileceği üzerine sonuçlar çıkarılmaya çalışılacaktır.
Murray Bookchin ve toplumsal ekoloji
Bu çalışma, Murray Bookchin'in toplumsal ekoloji yaklaşımıyla ilgilenmektedir. Ekolojik ve diğer toplumsal sorunların çözümü için; felsefi, tarihsel ve ideolojik düzeylerde ortaya konulmuş olan söz konusu yaklaşımın yoğun içeriği, çalışma içerisinde araştırılmaktadır. Araştırmanın temel iddiası ise, ortak geleceğimizle ilgilenen ve bu gelecek için karar almak isteyen sorumlu okuyucuların, en uygun kararı Bookchin'in toplumsal ekoloji merkezli görüşlerine bağlı kalarak alabileceğidir. Anahtar Sözcükler Toplumsal Ekoloji, Diyalektik Doğalcılık, Hiyerarşi, Özgürlük