الشيخ حاجي محمد آخوند ومنهجه في كتابه (تفسیر عابدي)

Araştırma, Şeyh Haci Muhammed Ahund Abidi Ker'in biyografisini ve (Tefsir-i Abidi) adlı kitabındaki yönteminin açıklanmasını kapsamaktadır. Bu konuda tam bir çalışma yazılmadığı için ilmî emsal teşkil etmiş olup araştırma ve incelemeye değer bir eserdir; zira bu eser Allah'ın kitabını açıklamak ve insanlara ulaştırmak amacıyla Arapça olmayan, Türkmenistan halkının kendi dillerinde ve kültürel seviyelerine uygun bir tarzda yazılmıştır. Bu çalışmadaki amacımız Şeyh Haci Muhammed Ahund'u tanıtmak ve yöntemini (Tefsir-i Abidi) adlı kitabındaki yöntemini açıklamaktır. Araştırmamızı giriş, üç bölüm ve sonuç olarak ele aldık; Birinci Bölümde Şeyh Abdi'nin biyografisini, ilmî hayatını, meşhur hocaları ve talebelerini ve Şeyh'in dini ve ilmi yaymak için yaptığı hizmetleri zikrettik. Şeyh Abdi'nin akait ve fıkıh konusundaki tutumunu ve tasavvuf eğilimini de açıkladık. Bu eseri yazma nedenini ve bu eserin etkisini beyan ettik. Şeyh'in kitabı yazarken başvurduğu kaynakları yazdık. Ayrıca araştırmada isimleri geçen Şeyh'in çağdaş olduğu alimlerin de -hocaları ve talebeleri- biyografilerini yaşadığı bölgeleri de açıklayarak ele aldık. İkinci Bölümde, Şeyh Abdi'nin genel olarak tefsirindeki yaklaşımını zikrettik. Akait ve ahkam ayetleriyle ilgili görüşlerini yine rivayet tefsiri, dirayet tefsiri ve Kur'an İlimleri konusundaki görüşlerini açıkladık. Ayrıca hadis, israiliyyat, Kur'an kıssalarındaki yöntemini de beyan ettik. En son Şeyh'in yöntemini Kuran surelerinden olan "Nûr" suresi üzerinde uyguladık. Sonuç kısmında ise, ulaşabildiğimiz önemli sonuçları özetlemeye çalıştık; Şeyh Abidi dinleyicilerinin kalbine güzel ve kolay bir üslupla ulaşabilmesi için vaaz yöntemini benimsemiştir. Bu nedenle tavsiyeler kısmında da zikrettiğimiz gibi tefsirde bazı metodik hatalar mevkuttur ki Şeyhin talebeleri bu eseri araştırmaya tabi tutarlarsa bu hataların düzeltilme imkânı vardır.