16. yüzyıl divan ve tezkirelerinde şairin yaradılışına (tab') dair yansımalar

Bu çalışmada, 16. yüzyılda kaleme alınmış şuara tezkirelerinde şairin karakteri, mizacı ve şairlik yeteneğini tanımlayan yaradılış kavramının nasıl kullanıldığı incelenmiştir. Bu incelemeden hareketle, aynı yüzyılda yaşamış beş divan şairinin yaradılış kavramını divanlarında nasıl işledikleri ele alınmıştır. Tezin birincil kaynaklarını 16. yüzyılda yazılmış Heşt Behişt (t. 945/1538), Tezkiretü'ş-Şuʿarâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ (t. 953/1546), Meşâ'irü'ş-Şuʿarâ (t. 976/1568), Tezkiretü' ş-Şuʿarâ (t. 994/1586), Gülşen-i Şuʿarâ (t. 1002/1593), Tezkiretü'ş-Şuʿarâ (t. 1006/1597) ve Künhü'l- Ahbâr (t. 1007/1598)'ın tezkire kısmı oluşturmaktadır. Bu tezkirelerden yola çıkılarak "tab', tabîat, istidâd, mizâc, nihâd, nijâd, meşreb, hilkat/hulk, haslet/hasâil, hûy/hû, tînet/tıynet, fıtrat, sirişt, cibiliyet, mâye, hamîr, şân ve pîşe" kelimeleri Fuzûlî (ö. 1556), Hayâlî (ö. 1557), Muhibbî (ö. 1566, s. 1520-1566), Taşlıcalı Yahyâ (ö. 1582) ve Bâkî (ö. 1600)'nin divanlarında taranmıştır. Çalışmada ilk olarak tezkirelerde yaradılış kavramının neden mühim olduğu, kavramın müellifler tarafından nasıl ele alındığı ve tezin odağında olan beş şairden nasıl bahsedildiği aktarılmıştır. Ardından bu veriler kullanılarak divanlarda yaradılışın yansımasına bakılmıştır. Tezkireler ve divanlar arasındaki benzerlikler ve farklılıklar, divanlarda poetika ve her bir şair için açılan başlıklar altında yaradılışın şairlerce nasıl ele alındığı da ortaya konulmuştur. Böylece 16. yüzyılda yaşamış bu beş divan şairinin yaradılışı ele alışlarındaki küçük ya da büyük farkların sebepleri tartışmaya açılmış ve bu farklar şairlerin şiire, şaire bakış açısı, bulundukları konum, meslekleri ve kendilerine bakışları gibi kritik noktalardan değerlendirilmiştir.