2005 yılından günümüze sosyal bilgiler öğretim programlarında ve ders kitaplarında okul dışı öğrenme ortamları

Bu çalışma 2005 yılından bugüne sosyal bilgiler dersi öğretim programları ve ders kitaplarında okul dışı öğrenme ortamlarının kullanım durumunu belirlemeyi amaçlamaktadır. Doküman incelemesi yöntemi kullanılarak yapılan bu araştırmada, 2005 İlköğretim Sosyal Bilgiler 4-5. Sınıf Programı, 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı ve 2005, 2014, 2019 ve 2021 yılı basımlı Sosyal Bilgiler ders kitapları incelenmiştir. Programlarda ve ders kitaplarında okul dışı öğrenme ortamlarının inceleneceği sınıf düzeyini belirlemek için amaçlı örnekleme yöntemlerinden aşırı veya aykırı durum örnekleme yöntemi ile 5. Sınıf düzeyi tercih edilmiştir. Türkiye'deki tüm 5. sınıf Sosyal Bilgiler ders kitaplarına erişmek ve bunları incelemek daha kapsamlı bir araştırma ve daha uzun bir süre gerektiğinden, mevcut veri setinden kolay ulaşılabilir durum örneklemesi kullanılarak incelenecek ders kitapları belirlenmiştir. Araştırmanın dokümanları betimsel bir analiz çerçevesi temel alınarak analiz edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre 2005 yılından günümüze doğru yaklaştıkça sosyal bilgiler ders kitaplarındaki okul dışı öğrenme ortamları ve bu ortamlara yönelik etkinlik sayısında belirgin şekilde azalma olduğu görülmüştür. 2005 yılı Sosyal Bilgiler programında 5. sınıf düzeyinde medya, tarihi mekânlar, müzeler, yerel tarihî çevreler, doğal ve beşerî çevreler, ekonomik çevreler, sosyo-kültürel çevreler, sivil toplum kuruluşları, ticari işletmeler, çevrim içi öğrenme ortamı, aile ve ev gibi çeşitli öğrenme ortamlarına yer verilmiştir. Ancak, zamanla SB ders kitaplarında bu çeşitliliğin azaldığı ve ev ortamına yönelik ödevlerin arttığı görülmüştür. Bu durumun temel nedeni, 2005 İlköğretim Sosyal Bilgiler 4-5. Sınıf Programı'nın, okul dışı öğrenme ortamları konusunda ders kitabı yazarlarına daha fazla rehberlik sağlaması, 2018 Sosyal Bilgiler programının ise bu konuda yetersiz kalmasıdır. Ayrıca, okul dışı öğrenme ortamıyla doğrudan ilişkilendirilen kazanım sayısının da azalması bu durumu pekiştirmiştir. Bu nedenle Sosyal Bilgiler öğretim programlarının öğretmenlere rehberlik etmesi ve öğrencilere hangi kazanımların hangi ortamlarda ve nasıl gerçekleştirileceği konusunda ayrıntılı açıklamalar sunması gerekmektedir. Ders kitabı yazarlarının da öğrencilere daha detaylı rehberlik sağlamak adına, kitaplarında daha fazla ve çeşitlilikte okul dışı öğrenme ortamında gerçekleştirilebilecek etkinliklere yer vermeleri önemlidir.