Ağrı'nın sosyal ve kültürel tarihi (1950-1980)

Doğu Anadolu Bölgesi'nin sınır illerinden biri olan Ağrı, Cumhuriyetin ilanına kadar sancak olarak idare edilmiştir. Cumhuriyetin ilanından sonra sancakların il haline getirilmesiyle Bayezid müstakil bir vilayet haline getirilmiştir. Bayezid'in ilk merkezi bugünkü Doğubayazıt ilçesiydi. Daha sonra ise 1927 yılında yapılan idari düzenlemeyle il merkezi Karaköse'ye nakledilmiş ve vilayetin ismi Ağrı olarak değiştirilmiştir. Bu bakımdan Ağrı, Cumhuriyetin ilanıyla birlikte vilayet statüsü kazanmış ilk yerlerden birisi olmuştur. Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde başlatılan modernleşme süreciyle birlikte ülke genelinde birçok alanda yenilikler yapılarak Türkiye'nin kalkındırılması sağlanmıştır. Bu süreçte ülke genelinde olduğu gibi çalışma sahamız olan Ağrı'da da birçok alanda kayda değer ilerlemeler kaydedilmiştir. Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde olduğu gibi Demokrat Parti (DP) hükümetleri döneminde de yapılan yatırımlar ile Ağrı'da özellikle sosyal ve kültürel alanlarda birtakım düzenlemeler yapılmıştır. Aynı şekilde DP'den sonra planlı süreç olarak adlandırılan Adalet Partisi (AP) hükümetleri döneminde de kalkınma hamlelerine devam edilmiştir. Bu etkiyi, Ağrı'da özellikle sosyal ve kültürel alanda görmek mümkündür. Türkiye'de 1950-1980 yılları arasında eğitim, sağlık, ulaşım, haberleşme, sosyal ve kültürel alanda ciddi ilerlemeler olmuştur. Ülke genelinde olduğu gibi Ağrı'da da bu alanda önemli adımlar atılmıştır. Adı geçen dönemde vilayet nüfusu, ciddi oranda artmış ve bu artışa bağlı olarak belediye ve sağlık hizmetlerine ağırlık verilerek eğitim ve sağlık kurumlarının yapımı hızlandırılmıştır. Bu da, doğal olarak Ağrı'da sosyal ve kültürel alanda bir canlılığın oluşmasına ortam hazırlamıştır. Bu çalışmada, Cumhuriyet döneminde Ağrı'da sosyal ve kültürel alandaki gelişim ve değişimlerin ayrıntılı bir şekilde incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, 1950'den 1980'e kadar sosyal ve kültürel alandaki devlet politikaları, bu politikalar çerçevesinde Ağrı'da sağlık, eğitim, sosyal ve kültürel alanda görülen toplumsal değişimler ele alınmıştır. Bu verilerin ortaya konulabilmesi için nüfus sayımlarına ait dokümanlar, eğitim, sağlık, kültür, spor, iletişim ve haberleşme verilerine ait istatistikler incelenmiştir. Ayrıca il yıllıkları, Ağrı hakkında yazılan kitaplar, makaleler, Ağrı'daki yerel gazeteler, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı arşiv belgeleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) zabıt ceridelerinde yer alan ilgili konuşma metinlerinden yararlanılmıştır. Son olarak bu çalışma nitel bir çalışma olup; araştırmadaki veriler doküman analizi tekniği kullanılarak elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Ağrı, Adalet Partisi, Demokrat Parti, Eğitim , Kültür, Nüfus, Sağlık, Sosyal.