Akademik dergilerde yanıltıcı dizin veya ölçev kullanımı: DergiPark örneği

Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de DergiPark platformu üzerinde yayın hayatını sürdüren bilimsel dergilerin kullandıkları yanıltıcı dizin veya ölçevleri belirlemek ve bu dergilerin yayıncılık özelliklerini keşfetmektir. Ayrıca, bu çalışma Türkiye'deki bilimsel iletişimin ve araştırma değerlendirme sistemlerinin iyileştirilmesine katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Bu keşfedici çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış ve içerik analizi yapılmıştır. Araştırma verileri serbest metin taraması ile DergiPark web sitesi üzerinden toplanmıştır. Yanıltıcı dizin kullanan dergilerin tespit edilmesinde Jeffrey Beall'in yanıltıcı ölçevler listesi kullanılmıştır. Yanıltıcı dizin veya ölçev kullanan dergiler saptandıktan sonra bu dergilerin beyan ettiği yanıltıcı ve gerçek dizinlerde yer alıp almadığı kontrol edilmiştir. Araştırma bulguları 344 derginin 27 farklı yanıltıcı dizin kullandığını, 122 derginin ise yanıltıcı ölçev kullandığını göstermektedir. Yanıltıcı dizin veya ölçev kullanan dergilerin yaklaşık yarısı üniversiteler (n=168, %48,84) tarafından yayımlanmaktadır. Dergilerin konuları analiz edildiğinde, sosyal (%59,59) bilimlerin öne çıktığı dikkat çekmektedir. Bu konuyu temel bilimler (%11,92) ile tıp (%11,34) takip etmektedir. Yanıltıcı dizin veya ölçevler arasından en sık kullanılanı IndexCopernicus'tur (n=219, %%63,66). Bunu DRJI (%46,22), CiteFactor (%38,08), Scientific Indexing Services (%35,76) ve ESJI (%27,91) takip etmektedir. Gerçek dizin beyan eden dergi sayısı ise 237'dir. Gerçek dizinler arasından en sık kullanılanı ise TRDizin'dir (n=140, %27,45). Bunu EBSCO (n=134, %26,27), Sobiad (n=126, %24,71), Türkiye Atıf Dizini (n=35, %6,86), ProQuest (n=25, %4,90), Türk Medline (n=21, %4,12), Web of Science atıf dizinleri (n=19, %3,73) ve Scopus (n=10, %1,96) takip etmektedir. Araştırmada, 154 derginin beyanlarının aksine yanıltıcı dizinlerde yer almadığı ortaya çıkmıştır. Ayrıca, 38 derginin beyan ettikleri gerçek dizinlerde yer almadığı da tespit edilmiştir. 21 derginin önden makale gönderim ücreti ve beş derginin ise makale işlem ücreti talep ettiği saptanmıştır. Araştırma sonuçları yanıltıcı ve gerçek dizin beyanında bulanan bazı dergilerin gerçekte beyan edilen dizinlerde yer almadığını ortaya koymaktadır. Bu durum araştırmacıları yanıltabilir. Dizin kontrolü yapmayan araştırmacılar doçentlikte ve atama-yüksletmlerde yanlış beyan nedeniyle etik komisyonuna sevk edilme riskiyle karşılaşabilir. Bu çerçevede, araştırmacıların yanıltıcı dizinler hakkında bilinçlendirilmesinde yarar vardır. Ayrıca, araştırma sonuçları yanıltıcı dizin beyan eden dergilerin yarısından fazlasının gerçek dizinlerde yer aldığını göstermektedir. Bu gerçek dizinlerden uluslararası nitelikte olanlar göz ününde bulundurulduğunda, dergi yönetimlerinin dizinler konusunda bilinçlendirilmesi gerektiğini düşündürmektedir. Buna ek olarak, yanıltıcı dizinler yağmacı dergilerle anılmaktadır. Başta yayıncısı üniversite olan ve yanıltıcı dizin kullanan dergiler yağmacı olarak algılanabilir. Bu durum hem dergilerin hem de başta üniversiteler olmak üzere yayıncıların itibarını zedeleyebilir. Yanıltıcı dizinler veya ölçevler Türkiye'deki araştırma değerlendirme sistemlerinde uluslararası dizin olarak kabul edilebilmektedir. Başta doçentlik olmak üzere üniversitelerin atama ve yükseltme kriterlerinde uluslararası dizinlerin tanımlanmasında ve yanıltıcı dizinlerin dışlanmasında yarar vardır. Ayrıca, DergiPark platformunun itibarını korumak ve bilimsel iletişimi iyileştirmek amacıyla yanıltıcı dizin veya ölçev kullanan dergileri barındırma hizmetinden faydalandırmamasında yarar vardır.