Ali Rifat Çağatay'a ait eserlerin Türk makam müziği perspektifinde makam, biçim ve usul özellikleri açısından çözümlenmesi

20. yy.'ın önde gelen Türk makam müziği sanatkarlarından olan Ali Rifat Çağatay'ın eserlerindeki makam, usul ve biçim anlayışı üzerine yapılan bu tez çalışmasında, eserler; benimsediği nota yazım yaklaşımları, biçim kurgusu, makamsal çözümleme, biçim – usul ilişkisi, biçim – güfte ilişkisi olmak üzere çeşitli başlıklar altında ele alınmaktadır. Çalışmada öncelikle Türk makam müziğinin geçmişten günümüze kadar geçirdiği süreçler ve bu süreçler içerisinde bu sanatın önemli isimlerinin Türk makam müziğine katkılarından kısaca bahsedilmiştir. Sonrasında geç Osmanlı – erken cumhuriyet döneminde yaşamış teorisyen, çellist, udi, müzik kuramcısı olan ve çeşitli kaynaklarda asrın musiki prensi olarak nitelendirilen Ali Rifat Çağatay'ın; hayatı, eserleri, teorisyenliği hakkında bilgiler verilmiştir. Söz konusu bilgilere ek olarak inceleme aşamasına kaynak oluşturmak üzere Türk makam müziğindeki tür ve biçimlere yönelik açıklamalarda bulunulmuştur. Bu çalışmanın amacı, Ali Rifat Çağatay'ın eserlerindeki cümle yapıları, ritmik unsurlar, nüans kullanımı, biçim ve tür özellikleriyle birlikte makam seyirleri, geçkiler, perde tercihleri ve nazari anlayıştaki kendine has unsurlar çözümlenerek, Çağatay'ın bestecilik yaklaşımı hakkında tespitler ortaya koymak amaçlanmaktadır. Araştırmada kullanılan yöntem, betimsel nitelikte olup; araştırma sürecinde genel tarama modeli esas alınarak nitel veri analizine başvurulmuştur. Veri toplama aşamasında, Ali Rifat Çağatay'a ait toplam 57 eser dikkate alınmış; ancak "Köse İmam" adlı operetin nüshasına ulaşılamadığından ve çok sesli eserlerinin Türk makam müziği nazariyatı açısından incelenememesi sebebiyle çözümlemeler 53 eserle sınırlı tutulmuştur. Eserlerin notalarına ulaşmak amacıyla, Otmag tarafından yayımlanan "Ölümünün 80. Yılında Arşivden Ali Rifat Çağatay Besteleri" adlı eser ile Cüneyd Kosal, Nuri Duyguer ve Kutlu Payaslı'ya ait özel arşivlerden yararlanılmıştır. Eserlerin çözümlenme aşamasında ilk olarak, ilgili eserin hangi perde düzeninde olduğu tespit edilmiş, ardından nota varyasyonları arasında farklılıklar çözümlenip eksiklikler arşiv karşılaştırmasıyla giderilerek tüm eserler Musescore nota yazım programı yardımıyla yeniden yazılmıştır. Sonraki aşamada eserlerin; cümle, cümle parçası, köprü gibi biçimsel unsurları belirlenmiş, nota üzerinde gösterilmiş ve biçim şemaları oluşturulmuştur. Biçim şemaları belirlendikten sonra, bu bölüm eserlerin nazari kaynaklar ışığında makamsal çözümleme aşamasına geçilmiştir. Bu bölümde eserlerde benimsenen makam anlayışının 17., 18., 19., 20. ve 21. yüzyıl nazari kaynaklarıyla ilişkileri ve özgün makam kullanımları değerlendirilmiştir. Ardından, Biçim – Usul başlığı altında, eserler içerisindeki cümlelerin kaç usulde tamamlandığı, cümle parçalarının cümleler arasında eşitlik gösterip göstermediği ve biçimsel yapıların düzenli ya da düzensiz olup olmadığı tespit edilmiştir. Biçim – Güfte başlığı altında, öncelikle güftesi bulunan eserlerin biçimle olan ilişkisi belirlenmiştir. Ardından, güftenin tamamı alt satıra yazılmış; daha sonra, eserdeki cümleler ve cümle parçalarının güfte üzerindeki yerleri tespit edilerek metin üzerinde gösterilmiştir. Son olarak, Biçim – Güfte ilişkisi belirlenen eserlerin, yazıldıkları vezne göre vezin tablosu oluşturulmuş ve usul ile güfte arasındaki ilişki ortaya konmuştur. Tablonun üst kısmında vezin belirtilerek, eserin çözümlenmesi tamamlanmıştır. Ali Rifat Çağatay'ın her bir eseri, bu aşamalardan geçirilerek ayrıntılı biçimde çözümlenmiştir. Bu çalışmada, Ali Rifat Çağatay'ın 53 eseri incelenerek bestecilik anlayışı, notasyon tercihleri, biçimsel yapıları ve makamsal çözümleri analiz edilmiştir. Çağatay'ın tüm eserlerini Avrupa müzik notasyonu ile yazdığı, ancak yalnızca 35 eserinde usul bilgisine yer verdiği tespit edilmiştir. Ritmik göstergeler, süsleme, dinamik, artikülasyon ve tempo işaretleri seçici biçimde kullanılmış; bu durum, bestecinin Avrupa ve Türk makam müziği unsurlarını sentezleyen çok yönlü yaklaşımını ortaya koymuştur. Eserlerin tür dağılımında en fazla şarkı türünü rastlanmış, bunu Medhal, Murabba, marş ve saz eserleri takip etmiştir. Biçim – Cümle, Biçim – Usul ve Biçim – Güfte ilişkileri bağlamında yapılan çözümlemelerde, birçok eserde yapısal bütünlüğün sağlanamadığı gözlemlenmiştir. Güfte ve müzik cümleleri arasındaki uyum, sınırlı sayıda eserde korunmuş; bazı eserlerde güftenin yalnızca bir kısmının bestelendiği veya güfte bütünlüğünün sağlanamadığı tespit edilmiştir. Makamsal çözümlemelerde, 46 eserin makam tarifleriyle örtüştüğü, 6 eserde ise geleneksel anlayıştan uzaklaştığı belirlenmiştir. Bu uzaklaşmalar, Çağatay'ın "şed makam" anlayışı doğrultusunda transpozisyonlar yapması ya da karar perdelerindeki farklılaşmalardan kaynaklı olduğu düşünülmektedir. Bestecinin "Nevzemin" ve "Medhal" gibi türlerde öncü denemeler gerçekleştirdiği, Yürük Semai türüne yenilik kazandırdığı görülmüştür. Atatürk'ün öncülüğünde yürütülen kültürel reformların etkisiyle, Çağatay'ın hem geleneksel hem çağdaş unsurları birleştiren bir bestecilik anlayışı benimsediği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, Çağatay yalnızca bir bestekar değil; aynı zamanda kuramsal düzlemde katkılar sunan ve Türk müziğinin modernleşme sürecine yön veren önemli bir müzik düşünürü olarak değerlendirilmektedir.