Altay, Tuva ve Hakas destanlarında tabiat kültleri

Kült, benzerlerinden tanrısal bir güç kaynağı vasıtasıyla ayrılan, yaratıcı-insan ilişkisinde aracı bir misyon yüklendiği gibi yüce ve kutsal kabul edilen, arkaik bir geçmişe sahip, çeşitli ritüellerle hayata geçen mitik ve dinsel bir inanç örüntüsüdür. Tabiat kültleri içerisinde yer alan su, ağaç, toprak, dağ ve taş kültleri; insanoğlunun canlı olarak tasavvur ettiği, yüce ve kutsal kabul ettiği, dini ve dünyevi olarak saygı duyduğu, Tanrı ile arasında vasıta kılarak bünyesinde barındırmış olduğu olağanüstülükten ve güçten faydalandığı ibadet aracı, yaşam kaynağı olan kutsal mekânlar ve kutsal varlıklardır. Eski Türklerin dini inançlarının temelini Gök Tanrı inancı, atalar kültü ve tabiat kültleri oluşturmaktadır. Bununla birlikte geleneksel inanç ve düşünüş sistemine göre canlı ve cansız her şeyin bir ruhu olduğuna inanılmaktadır. Tabiat kültlerinin temelini de bu inanış oluşturmaktadır. Bu inanışa göre ağaç, su, taş, ateş, yağmur vb. gibi tabii unsurların bir koruyucu ruhu ve hamisi vardır. Türk inanç sisteminde iye olarak adlandırılan bu ruhlar, tanrısal güçlere sahip, nesnelerin ve tabiat unsurlarının koruyucusu veya sahibidir. Yeryüzünde iyesi olduğuna inanılan tabiat unsurları da (ağaç, su, dağ vb.) aynı zamanda bir kült nesnesidir. Dolayısıyla tabiat kültleri insanoğlunun inanç ve düşünüş sistemini, tabiatı algılayış biçimini, yaşam tarzını, dini nasıl yaşadığını ve bunun hayatına nasıl yansıdığını ortaya koymaktadır. Kâinatın ve insanlığın yaratılışını, milletlerin doğuşunu, yaşatıldığı toplumun kolektif bilincini, inançlarını ve kültürel değerleri gibi birçok unsuru barındıran kültür tarihimizin en önemli kaynaklarından biri olan destanlar, bu araştırmanın temel kaynakları olarak belirlenmiştir. Altay, Tuva ve Hakas Türklerine ait destanların ele alınmasında bu sahaların sözlü kültür açısından zengin ve önemli bir destan külliyatına sahip olmaları ile Altay, Tuva ve Hakas destanlarının konu, inanç sistemleri, mitolojik ve kültürel unsurlar bakımından benzerlik göstermeleri belirleyici olmuştur. Çalışmamızda Altay, Tuva ve Hakas Türklerine ait destanlar incelenerek tespit edilen tabiat kültleri niteliklerine, özeliklerine, amaç ve işlevlerine göre isimlendirilmiş ve kendi içerisinde bir tasnife tabi tutularak incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Ağaç kültü, dağ kültü, kült, su kültü, taş kültü, toprak kültü.