Türkçe tekil adılların erişebilirlik kuramına dayalı incelemesi

Bu çalışma Ariel (1988) tarafından geliştirilmiş olan Erişebilirlik Kuramı'nı temel alarak Türkçe'deki açık ve boş tekil adılların metinlerde kullanımını incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda Türkçe romanlardan oluşan bir örneklem meydana getirilmiştir. Metinlerde göndergeleri açık ve boş olan 1., 2. ve 3. tekil adıllar incelenmiştir. Çalışmada incelenen toplam örneklem sayısı 300'dür. Öncüller ve yukarıda belirtilen tekil adıllar arasındaki ilişkiler Erişebilirlik Kuramı'nın (Ariel, 1988) sonralık (recency), bilinen (givenness) ve sözdizimsel önem (syntactic prominence) olarak adlandırılan üç boyutu bağlamında incelenmiştir. Sonralık etkisi öncül ve adıl arasındaki tümce sayısını dikkate almaktadır. Kuram sonralık arttığında boş adılların kullanımının azaldığını ileri sürmektedir. Bilinir olma etkisi adıl ile göndergesinin metinde kaç kez tekrar edildiğini dikkate almaktadır. Kurama göre bilinirlik ne kadar sıksa boş adıl kullanma olasılığı da o derece yüksektir. Son boyut olan sözdizimsel önem etkisi öncülün ya da adılın göndergesinin özne işlevinde kullanılmasına dayanmaktadır. Diğer bir deyişle, öncül özne olarak kullanıldığında açık adıllar yerine boş adılların kullanılması daha yüksek bir olasılıktır. Bu çalışmanın amacı bu üç boyutun Türkçe tekil açık ve boş adıllar üzerindeki etkilerini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda oluşturulan örneklem üzerinde Erişebilirlik Kuramı'nın üç boyutu incelenmiştir. Türkçe tekil adıllar ben, sen ve o'nun açık ve boş adıl olarak kullanımları sonralık, bilinir olma ve sözdizimsel önem etkilerine göre ayrı ayrı ve birlikte incelenmiş ve karşılaştırılmıştır. Çalışmada ulaşılan bulgular Erişebilirlik Kuramı'nın ileri sürdüğü görüşleri Türkçe tekil adıllar bağlamında tam olarak desteklememektedir. Diğer bir deyişle Türkçe'de açık ve boş tekil adıl kullanımının Erişebilirlik Kuramı'nın üç boyutu ile tamamen açıklanmadığı görülmektedir. Öte yandan bulgular bilinirlik boyutunun hem açık hem de boş 1. tekil kişi adılının kullanımı üzerinde etkili olduğunu göstermektedir. Ayrıca sözdizimsel önem boyutu da hem açık hem de boş 3. tekil kişi adılının kullanımında etkilidir.