Atomik soğurma spektrofotometresiyle arkeolojik metal örneklerde iz element analizleri

I ÖZET Bu çalışmada Urartu ve Prig medeniyetlerine ait "bronz örnekler ve Ergani bölgesinden temin edilen doğal bakır örne ğinin temel ve iz element analizleri yapıldı. Anadolu'da bakır madenciliği ve üretim teknolojisinin tarih öncesi devirlerden Başlayarak günümüze kadar geçirdiği aşamalar, Anadolu medeniyetlerinin teknolojik ve kültürel se- ıs viyel erinin ortaya çıkarılması açısından önemlidir. Anadolu'da bakır ve bakır alaşımlarından yapılmış nesneler, ilk! kez ne zaman üretilmeye başlanmış, nerede ve ne şekilde kullanılmış ve kullanımları nasıl yayılmıştır? Tarih öncesine ait yerle şim merkezlerinde yapılan kazılarda bulunan bakır ve bakır ala şımlarından yapılmış eserlerin fiziksel ve kimyasal yöntemler le incelenmesi sayesinde bu sorulara cevaplar bulunabilmekte dir. Kimyasal analizlerden yararlanarak örneğin kimyasal bi leşimi belirlenmekte ve alaşımın özelliği ortaya çıkartıla- bilmektedir. îz element analizlerinden yararlanarak kaynak materyali ve yapım teknolojisi belirlenebilmektedir. îz ele ment analizleri ile ayrıca buluntunun doğal veya izabe bakır dan yapılıp yapılmadığı saptanab ilmekte d ir. Ag, Au, Bi, Cd, Co, Fe, İta, ve Ni gibi iz element analizlerinden, filizin kay nağının belirlenmesi ve medeniyetler arası ticari ilişkilerin saptanması mümkün olmaktadır. As, Pb, Sb, Sn ve Zn gibi iz elementler, ile alaşımın özelliği ve uygulanan teknoloji or taya çıkartılabilmektedir.II Anadoludaki bakır ve bronz örneklerin kimyasal ana lizleri hakkında çok az çalışma yapılmıştır. Anadolu* da es ki zamanlarda işletilmiş maden yatağının çokluğu (yaklaşık 450 merkez) (21), kazılardan çıkan bakır eserlerin kaynak larının iz element analizleri ile saptanmasını zorlaştır maktadır. Bu tür sistematik çalışmaların çoğalması ile ile ride, iz elementler yardımıyla uygarlıklar arasındaki tica ri ilişkiler ve filiz kaynağının belirlenmesi mümkün alacak tır. Bronz yapım teknolojisi komşu medeniyetler arasında bazı ortak Özellikler göstermektedir. Mısır'da (10), Eski Yunanistan'da (1) ve Anadolu'da M.ö. 30. yüzyılda As'li bronz, M.ö. 20. yüzyılda Sn'-lı bronz yapılarak kullanılmış tır. İkiztepe kazılarından çıkartılan bronz örnekler üzerin de en son yapılan çalışmalar, As'li bronzun Hititler zamanın da ve Kalkolitik çağda kullanıldığını göstermiştir (4t5)« Bizim analiz sonuçlarımız, Frig ve ürartu uygarlıklarının her örnekte farklı miktarlarda olmasına karşın bronz yapımın da kalayı tercih ettiklerini göstermektedir], ürartu bronz örneklerinin kalay içeriği % 0,6-4 arasında değişmesine kar şın, Prig bronz örneklerinde kalay içeriği % 2-41 arasında değişmektedir. Analizleri yapılan tüm bronz örneklerde; Ag, As, Cd, Co, Pe, M, Pb, Sb ve Zn iz miktarlarda bulunmuştur. Doğal bakır % 90 Cu ve iz miktarlarda As, Ag, Cd, Co, Pe, M Pb. Sn ve Zn içermektedir.İli Örneklerdeki temel element analizi için atomik so ğurma spektroskopik, spektrofotometrik ve titrimetrik yöntemler kullanıldı. îz element analizleri için İL 751 model atomik soğurma spektrometresi ile alev ve elektro- termal atomlaştırıcı (HGA 2000) 1ar kullanıldı. Optimize şartlar belirlendi ve elektrotermal atomlaştırıcıdaki mat- riks girişimini yenmek için platform tekniği ve standart ekleme yöntemi uygulandı.