Aziz Mahmud Hüdayi'nin Hulâsatu'l-Ahbâr fî Ahvâli'n-Nebiyyi'l-Muhtâr adlı eserinde siyere dair rivayetlerin tahlili

Bu tez, el-Eskezerî'ye atfedilen "Hulâsatu'l-Ahbâr fî Ahvâli'n-Nebiyyi'l-Muhtâr" adlı eserde yer alan hadislerin ve rivayetlerin senet ve metin bakımından sistematik bir eleştirel analizini konu almaktadır. Çalışmanın amacı, eserdeki hadis ve siyer malzemesinin güvenilirlik derecesini belirlemek ve bu eserin siyer ve delâil (peygamberlik delilleri) literatürü içindeki yerini ortaya koymaktır. Araştırma iki tamamlayıcı yönteme dayanır: birincisi, sened eleştirisi olup rivayet zincirlerinin izlenmesi, râvîlerin ve tabakalarının değerlendirilmesi, senedin bağlantısı ile açık ve gizli illetlerinin incelenmesini kapsar; ikincisi ise metin eleştirisi olup rivayetlerin güvenilir hadis ve siyer kaynaklarıyla karşılaştırılmasını, destekleyici rivayetlerin ve paralel nakillerin takibini, ayrıca metinlerdeki gariplik, tutarsızlık veya fazlalıkların tespitini içerir. Tez, eserdeki rivayetleri analiz ederek türlerine göre (merfû', mevkûf, maktû'; âhâd, mütevâtir, meşhur) sınıflandırmakta, senedlerin uzunluk ve biçimlerini değerlendirmekte ve bu rivayetleri ana kaynakları olan Kütüb-i Sitte, Müsnedler, Sünenler, Delâil, Şemâil, siyer ve megâzî kitaplarıyla karşılaştırmaktadır. Bu süreçte Eskezerî'nin özetleme, derleme veya tercih etme yöntemleri belgelenmektedir. Çalışma ayrıca, Eskezerî'nin anlatım tarzını İbn İshak–İbn Hişam, İbn Kesîr, Süyûtî gibi siyer ekolleriyle karşılaştırarak metin seçiminde ve aktarım biçiminde uyguladığı seçme ve dönüştürme stratejilerinin eserin son hâlinin oluşumuna etkisini ortaya koymaktadır. Araştırmanın başlıca sonuçları arasında Eskezerî'nin kaynak haritasının çıkarılması ve her bir kaynağa ne ölçüde dayandığının belirlenmesi, eserdeki rivayetlerin sahih, hasen, zayıf ve çok zayıf oranlarının tespiti, senedlerdeki özetleme, irsâl, tedlîs ve mânâ ile rivayet gibi kalıpların ortaya konulması, rivayetlerdeki ekleme ve yeniden yazımların ana kaynaklarla karşılaştırmalı olarak belirlenmesi ve eserin siyer ilmine katkısı bakımından özetleyici bir derleme mi yoksa eleştirel bir katkı mı sunduğunun değerlendirilmesi yer almaktadır. Araştırma, tezin esas aldığı "Hulâsatu'l-Ahbâr"ın güvenilir nüshasıyla sınırlıdır ve karşılaştırmalar yalnızca meşhur ve tahkikli hadis ile siyer kaynaklarıyla yapılmıştır. Bu çalışma, söz konusu eser üzerine bugüne dek yapılmamış kapsamlı bir hadis incelemesi sunarak, "Hulâsatu'l-Ahbâr"ın siyer ve hadis araştırmalarında metodolojik bir dikkatle kullanılabilmesi için bilimsel bir referans kaynağı oluşturmayı amaçlamaktadır.