Bazı doğal bitkilerin tekstil boyar maddesi kaynağı olarak kullanılma olanakları üzerinde bir araştırma

5 yıllık kalkınma planları verileri el halısı ve kilim üretiminde talebin, üretim hedeflerinin üstünde geliştiğini göstermektedir. Artan talep, üretim olanaklarını zorlamakta ve düşük kalitede halı ve kilimin piyasaya sürülmesine neden olmaktadır. Resmi kaynaklarda da belirtildiği gibi boyamada yozlaşma görülmektedir.Bilindiği gibi halı sanatının üstün örneklerini oluşturan Türk halı ve düz dokuma yaygılarının önemli özelliklerinden biri de kullanılan boya ve uygulanan boyama yöntemleridir.Sentetik boyaların bulunuşu, değişen sosyo-ekonomik koşullar, doğal kaynakların düşüncesizce kullanılması ve tahrip edilmesi doğal boyaların kullanımını azaltmıştır. Doğal boyalı halı ve düz dokuma yaygıların sanat değerinin yüksekliği, ekonomik önemi ve çevre sağlığına etkisi, bu boyaların yaşatılması gerektiğini göstermektedir.Bu çalışmaya böyle bir noktadan çıkılarak başlanmıştır. Burada yeni boya kaynakları ve yeni yöntemler araştırmak yanında unutulmaya yüz tutmuş yöntemlere bilimsel açıklama getirmeye çalışılmıştır.Çalışmada boya kaynağı olarak kullanılan bitkiler bir dizi ön boyama işlemi sonunda seçilmiştir. Seçilen bitkilerden Mor reyhan (Oeimum basili-cum L. sup. sp. purpuracens) ve Meyan kökü (Glysyrrhiza glabra L.) şimdiye kadar boya kaynağı olarak kullanılmamıştır. Alkannanm ise (Anchusa tinetoria L.) boyama özelliği yüz yıllardır bilinmektedir. Burada, uygulanan değişik yöntemler yanında, alkanna için literatürde verilen bazı sonuçlar karşılaştırılmıştır.Üç farklı ekstraksiyon yöntemiyle elde edilen boya ekstraktları doğrudan ve fermente edilerek iki şekilde boyamada kullanılmıştır. Mordanlamada bilinen mordanlardan eldeki olanaklar içinde, uygulanması kolay ve ucuz sağlanan 13 kimyasal bileşik mordan olarak seçilmiş ve bilinen üç yöntem uygulanmıştır.Boyamada düğümlü ve düz dokuma yaygılarda kullanılan yün iplikler kullanılmıştır. Boyalı yün ipliklerin haslık kontrolleri TSE standartlarına göre yapılmıştır.Elde edilen renkler Munsell sistemine göre saptanmıştır. Araştırma sonuçları şöyle sıralanabilir:'1.Sıcak ekstraksiyonda boya çözeltisinin doğrudan kullanılması fermente edilerek kullanılmasından daha iyidir.2.Soğuk ekstraksiyonda boya çözeltisi iki şekilde de kullanılabilir. Soğuk ekstraksiyon özellikle meyan kökünde çok iyi sonuçlar vermiştir.3.Toprak kapta, uzun süre ve düşük sıcaklıkta yapılan ekstraksiyondaelde edilen boya çözeltisinin doğrudan kullanılması ile fermente edilerek kullanılması, mor reyhan ve alkanna için farklılık göstermemektedir. Meyan kökünde ise çözeltinin doğrudan kullanılması daha uygundur.4.Her boyama yönteminde kullanılan mordanlardan en az 7'si yüksek haslıkta boyama vermiştir.5.Mordanlama yöntemi her bitki ve mordan için farklı sonuçlar vermektedir. Mor reyhan için Al^SO^),,, NaAl(S04)2, CH^COOH, C00H(CH0H)2-C00H ve CaO mordanları ön mordanlama ile daha yüksek haslıkta boyama vermektedir.Meyan kökünde hemen bütün mordanlar ve mordanlama yöntemleri kullanılabilir. Alkanna ile özellikle CrCl^, CuSO^, FeCl^, FeSO^ ve NaAl(SO^)? mordanları tüm yöntemlerde yüksek haslıkta boyama vermektedirler.Bu çalışma sonunda şimdiye kadar doğal boya kaynağı olarak bilinmeyen mor reyhan (Ocimum basilicum L. sup. sd. purpuracens) ve meyan kökünün (Glysyrrhiza glabra L.) iyi birer boya kaynağı olarak kullanılabileceği, alkannanm (Anchuse tinctoria L.) ise bazı yöntemlerle yüksek haslıkta boyama verdiği saptanmıştır.Halı ve kilimde kalite standardının korunabilmesi için, bilime, sanata, ekonomiye ve çevre sağlığına katkıyı amaçlayan doğal boya araştırmalarının hızla ilerlemesi ve bu konuda bir eğitim, araştırma kurumunun oluşturulması gerekmektedir.Yapılan araştırmalar Altay dağlarında bulunan ilk halının Türkler tarafından dokunduğunu göstermektedir. 2000 yıl öncesine dayanan bu halının bu güne kadşr ulaşılmayan bir ustalık eseri olduğu düşünülürse halıcılığımızın bu günkü durumu kuşkusuz üzüntü vericidir.Doğal boyaların düğümlü ve düz dokuma yaygılarda kullanılması hem boya dış alımmı azaltacak hemde kaliteyi yükselterek halı ve kilim fiyatlarında artışlara neden olacaktır. Doğal boya kullanımı, dışa bağımlılığı bir ölçüde azaltacak ve ülkemize iki şekilde döviz girdisi sağlayacaktır