Begavî tefsiri'nde kelâmî yorum

İmam Begavî, hicri 5. asrın sonu ile 6. asrın başlarında yaşamış ve farklı alanlarda eserler kaleme almış çok yönlü bir âlimdir. Fıkıh, hadis ve tefsir alanlarında eserler yazmış; fakîh, muhaddis ve müfessir olarak kayıtlara geçmiştir. Eserlerinin büyük çoğunluğunu Arapça, bir kısmını ise Farsça kaleme almıştır. Müellifin bu çalışmaya konu olan eseri Meâlimü't-Tenzil adlı tefsiridir. Begavî'nin farklı alanlardaki yetkinliği tefsirine de yansımıştır. Rivâyetleri muhaddis kimliğiyle tenkit etmiş, israiliyat içeren bilgileri almamaya çaba göstermiş ayrıca bir Şafiî fakîhi olarak da ahkâm âyetlerinin üzerinde durmuştur. Kıraat alanında da eseri olan Begavî, tefsirini kıraat alanında vermiş olduğu bilgilerle de zenginleştirmiştir. Tefsirinde en fazla yararlandığı kaynak kendi doğumundan kısa bir süre önce vefat etmiş olan Sa'lebî'nin(v.427) el-Keşf ve'l-beyân ʿan tefsiri'l-Ḳurʾân adlı tefsiridir. Begavî, bu tefsirdeki rivâyetleri kitabına alırken bazı rivâyetleri muhaddis olmasının da etkisiyle tenkit etmiş ve eserine almamıştır. İşte hem Begavî'nin farklı alanlardaki bu ilmî müktesebatı hem de içerisinde yaşamış olduğu dönem onun tefsirini her açıdan incelenmeye değer kılmaktadır. Bu çalışmada Begavî tefsiri kelâmî açıdan incelenmiştir. İnceleme yapılırken İslam tarihinde ilk fırkaların/itikadî mezheblerin oluşmasına ve ayrışmasına sebep olan bazı temel meseleler ilgili âyetler ışığında incelenmiştir. Kelâmî görüşler ortaya konulurken temel kelâm kitaplarından da yararlanılmıştır. Netice olarak itikadî görüşlerinin, selefe yahut Şafiî fakîhi olmasının da etkisiyle Eş'arîliğe uygun olduğu söylenilen Begavî'nin, genel itibariyle bu çizgide olmakla birlikte Maturîdîliğe uygun düşen görüşlerinin de olduğu ortaya konulmuştur. Bunun doğal sonucu olarak onun hiçbir mezhebe taassupla bağlanmadığı da teyit edilmiştir. Tüm bunlarla birlikte araştırma yapılırken tefsir ve kelâm ilimleri arasındaki organik bağ bir kez daha ortaya çıkarılmıştır.