Bor minerali kritikliğinin dinamik değerlendirilmesi

Doğal kaynak yönetimi çevre sorunlarının başında gelmesine rağmen diğer konulara göre daha az çalışmalar yapılan ve mevcut çalışmaların doğru yönetime yönlendirmekte yetersiz kaldığı bir çalışma alanı olarak göze çarpmaktadır. Doğal kaynakların sürdürülebilirliği kaynağın başta çevre kirliliği, piyasa dinamikleri, arz-talep dengesi, maden borsası, ulusal kaynak yönetimi politikaları, teknoloji dalgalarının seyri, maden tetkik ve arama olmak üzere birçok önemli ekonomik, sosyal, politik, teknolojik ve çevresel boyutlara sahiptir. Mevcut bilgi birikimi, simülasyon modellerinin ve araçlarının yetersizliği ve entegrasyon ihtiyacı nedeniyle tüm bu boyutların doğru bir şekilde bir arada değerlendirilememesi doğal kaynakların gelecekteki durumunun tahminini zorlaştırmaktadır. Bor minerali diğer birçok doğal kaynak gibi sürdürülebilirliği tartışmalı bir mineraldir. Bu tartışmanın temelinde; farklı kurumlarca yapılan rezervlerin yeterliliği üzerine farklı tahminler, değişen piyasa şartları ve Ar-Ge çalışmaları sonucunda bor minerali için yeni kullanım alanlarının oluşmasıyla tüketim eğrisinin nasıl gelişeceğinin daha fazla belirsizlik kazanması bulunmaktadır. Bor rezervlerinin etkin şekilde kullanılabilmesi ve maksimum fayda sağlanabilmesi için bor piyasasının dinamiklerini iyi anlamak önem arz etmektedir. Bu dinamikliği etkileyen parametreler arasından hangilerinin daha önemli olduğunun tespiti diğer türlü karmaşık olan bu problemin çözümünü kolaylaştırabilir. Bu amaçla, bor mineralinin sürdürülebilirliğini etkileyen sistemler bütününü oluşturan bor minerali madenciliği ve endüstrisine ait alt sistemleri iyi tanımlamak ve sistemi en iyi şekilde tanımlayacak bir model geliştirilmesi gereklidir. Bu tez çalışması kapsamında ülkemiz için stratejik bir kaynak olan bor mineralinin gelecekte Dünya ölçeğinde içeriğinde bor bulunan ürünlerin kullanım miktarlarının nasıl değişebileceği ve bu doğrultuda bor rezervlerinin ne kadar süre toplum ihtiyaçlarını karşılamak amaçlı kullanılabileceği araştırılmıştır. Bu amaçla, nüfus, pazarlama etkinliği, küresel gayrisafi milli hasıla, bor mineralinin piyasadaki difüzyonu, pazardaki rekabet parametrelerine dayalı sistem dinamikleri yaklaşımıyla oluşturulan bir bor minerali sürdürülebilirlik projeksiyon modeli geliştirilerek bor minerali fiyatındaki zamanla değişim ve bor rezervinin tükenme süresi hesaplanmıştır. 100 yılı kapsayacak şekilde oluşturulan projeksiyon modeli 3 farklı difüzyon hızı senaryosunda çalıştırılmıştır. Yavaş difüzyon senaryosunda rezervler 100 yıllık süreçte tükenmemiş ancak bilinmeyen rezervler yaklaşık %93'lük bir azalma gösterirken, rezervler hızlı difüzyon senaryosunda 2061 yılında ve çok hızlı difüzyon senaryosunda 2051 yılında tükeneceği nicel olarak belirlenmiştir. Modelin geliştirilmesi için sistem dinamiği yazılımı olarak STELLA kullanılmıştır. Bir kaynağın "kritik" olup olmadığı o kaynağın bir bölgedeki ekonomik önemi ve arz riski temel alınmaktadır. Dinamikliğin kritiklik çalışmasına entegre edilmesiyle borun sürdürülebilirliğini etkileyen en önemli parametrelerin değişiminin tükenme süresini nasıl etkileyeceği irdelenmiştir. Simülasyon sonuçları bor mineralinin gelecek 100 yıllık projeksiyonuna ait yavaş difüzyon senaryosunda rezervin tükenmediği, yıllık tüketim 2017 yılında 1.755 kiloton B2O3 seviyesinden 2117 yılında 12.192 kiloton B2O3 seviyesine çıkarken, bilinen rezervin 2117 yılında 458.998 kiloton B2O3 seviyesine çıktığı gözlenmiştir. Yavaş difüzyon senaryosunda 2017 yılında bor fiyatı 1620 dolar/ton B2O3 iken uzak gelecekte bor fiyatların üçte bir oranında azalma olacağı görülmüştür. Bunda bilinen rezervlerin 2078 yılına kadar artış trendinde olması ve tüketimi karşılayabilecek güçte olması etkilidir. Hızlı difüzyon senaryosunun gerçekleştiği senaryo 2 rezervlerin 2061 yılında tükeneceğini ve fiyatların 17.432 dolar/ton B2O3 seviyesine kadar yükselerek bu noktadan sonra düşüş trendine gireceğini ortaya koymuştur. Uygun piyasa şartları oluştuğunda kritik olmayan element konumundan yüksek kritiklik sınıfına geçeceği gözlenmiştir.