Bulgarların Menşei tartışmalarında Orta Asya ihtimali

ÖZETBulgarların kökeni Avrasya tarihinin en çok tartışılan konularından biri-ni teşkil etmektedir ve henüz kısmû de olsa üzerinde mutabakata varılan birtez bulunmamaktadır. Mutabık olunan husus bu kavmin Türk toplulukları için-de sayılmasıdır. Ancak bu topluluğun Türklük içindeki etnik aidiyet veya ak-rabalıkları konusunda yanlış yapılandırılmış bazı telakkilerin temel taşı kabuledilmesi sebebiyle, bu alanda yeni açılım ve seçeneklerin önü tıkanmaktadır.Buradaki yaygın telakki, Bulgarların MS 463 yılında Asya'dan Avrupa'ya geç-tikleri bilinen Oğurlar ile özdeşleştirilmesidir. Hâlbuki Priskos'da geçen buhaberde Bulgarlarla ilgili bir bilgi yoktur, erken Ortaçağ kaynakları da Bulgarve Oğurları aynı kavim olarak zikretmezler. Ortak bir siyasi tecrübe ve mirasabinaen ve kuşkusuz bu esnadaki etnik oluşumların sonucu olarak, daha son-ra Bulgar ve (On)Oğurlar birlikte anılmışlardır, ancak burada da onların aynıtopluluk olduğunu gösteren bir ibare bulunmaz.Bu yüzden Bulgarlar ile Oğurları ayırmak gerekmektedir. Bu olduğun-da ise, yukarıdaki tarihten önce dil'in batısındaki Bulgarlarla ilgili geçen ha-berleri daha ciddi değerlendirmek gerekmektedir. Böylece, Ermeni yazarHorenli Musa'nın MÖ 2. yy'da Kafkasların kuzeyinde Bulgarların varlığıylailgili verdiği haberden kuşku duymak için bir sebep kalmamaktadır.Öte yandan, bazı slam kaynaklarında açık şekilde Maveraünnehr böl-gesinde Bulgar varlığından bahsedilmekte, bazı kaynaklardaki çeşitli bilgileride bu yönde yorumlamak mümkün olmaktadır. Zira slam coğrafyacıları, faa-liyetlerini bazen birbirine karıştırsalar da, dil ve Tuna Bulgarlardan gayet de-rece haberdar idiler ve onları Orta Asya'ya koymak için bilgisizlik, dikkatsizlik124veya karıştırma şeklinde bir sebebi düşünmek zordur. Maveraünnehr bölge-sindeki çeşitli yer isimleri de Bulgar Türkçesi özellikleri göstermektedir. Bun-ları Ortaçağ kaynaklarında çok defa geçen ve günümüzde hâlâ yaşayan, birkasabayı, .bir nehri ve etrafındaki bölgeyi anlatan Bulgar > Burgar > Pargar >Fargar yer ismiyle birleştirince Ortaçağ'ın belli bir dönemine kadar bölgedeBulgar Türklerinin bulunduğunu düşünmek mümkün olmaktadır. Yazılı kay-naklardan bu Bulgar varlığının Moğol istilası ile büyük bir darbe aldığını tespitetmek de mümkündür.Orta Asya ile ilgili Eskiçağ verilerinin kıtlığı, bu Bulgarların evveliyatınıtespitte büyük zorluk çıkarmaktadır. Kafkasların kuzeyinde MÖ 2. yy'da Bul-garlara rastlarken, Orta Asya'da ancak slam döneminde onları görmemiz,anayurtlarının belirlenmesinde kronolojik bir zorluk arz etmektedir. Başka ör-neklere dayanarak batıdan doğuya bir Bulgar göçünü kurgulamak olabilir,ancak bu göçü doğudan batıya alıp, MÖ 2. yy'a, Sarmat çağına tarihlemekdaha isabetli olacaktır. Zira aynı şekilde Eskiçağ'da Orta Asya'da, Ceyhunboylarında oldukları bilinen Alan, As, Aors, Massaget gibi kavimler, Sarmatgöçü ile eşzamanlı veya ona dâhil olarak Kafkasların kuzeyine göç etmişler-dir. Özellikle Alan ve Asların kaynaklarda sıklıkla Bulgarları çağrıştırması, birdönem Orta Asya'da da kader birliği ettikleri fikrine ilham verebilir.Bu kavimler göçü için iki sebep gösterilebilir: Birincisi, MÖ 2. yy'da BatıTürkistan'da yaşanan kıtlık ve kuraklık, ikincisi ise Hsiung-nu ve Wu-sun`larınkovaladığı Yüe-chih'lerin Soğdiyana'yı istila etmeleridir ki, eğer Bulgarlar odönemde de Soğdiyana bölgesinde yaşamışlarsa, bu istiladan en fazla vedoğrudan etkilenen topluluk olmuşlardır.