Cafer Iyânî'nin Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh'i

Osmanlı kütüphanelerinde okunmayı bekleyen birçok eser bulunmaktadır. Cafer Iyânî'nin Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh adlı eseri de bunlardan biridir. Beş eseri bulunan yazarın üç eseri çalışılmış, bu teze konu olan eseri ile Nesâyihü'l-Mülûk adlı eseri çalışılmamıştı. Yazarın diğer eserlerinden yola çıkarak bu eserinin de çalışılmaya değer olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh'in Nesâyihü'l-Mülûk'un genişletilmiş şekli olduğu görülmüştür. Türkçe, Farsça ve Arapça yirmi üç kitaptan derlenerek oluşturulmuş bu eserde kırktan fazla rivayet anlatılmaktadır. Nasihatnâme ve siyasetnâme özelliklerini taşıyan eser, insanların siyasî ve ahlâkî açıdan kendilerine kıssadan hisse çıkarmaları amacıyla yazılmıştır. Kısacası yazar topluma faydalı olmayı amaçlamıştır. Çalışmada izlenilen yol şu şekildedir: İlk olarak yazarın hayatı ve eserleri hakkında bilgi toplandı. Sonrasında eserin Süleymaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye Bölümü ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan iki nüshası karşılaştırmalı olarak okundu. Nüshaların özellikleri, metin içerisinde geçen manzum kısımlar, içerik incelemesi, dil ve üslup incelemesi yapıldı. Metin içerisinde geçen ayet ve hadislerin nerede geçtiği dipnotlarda belirtildi. Ayrıca yazarın Tevârîh-i Cedîd-i Vilâyet-i Üngürüs adlı eserinde bulunan dört hikâyenin Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh'te de benzer şekilde yer aldığı tespit edildi ve karşılaştırması yapıldı. Sonuç olarak metnin tarihî ve edebî açıdan faydalı olduğu görüldü. Mensur bir nasihatnâme olarak yazılan eserin içerisinde kırka yakın manzume olduğu tespit edildi. Hem mensur hem manzum kısımları sade bir dille kaleme alan yazar, edebi sanatlara yer vermeyi ihmal de etmemiştir. Anahtar Kelimeler: Cafer Iyânî, cihat, fazilet, nasihatnâme, siyasetnâme.