İntihar düşüncesinin biyopsikososyal ve dilsel göstergeler kullanılarak makine öğrenimi ile tespiti

İntihar, yılda 700.000'den fazla ölümle sonuçlanan küresel bir halk sağlığı krizidir. Geleneksel intihar riski değerlendirme yöntemleri büyük ölçüde bireylerin kendi beyanlarına dayanmaktadır;ancak bu yaklaşım, damgalanma korkusu ve utanç duyguları nedeniyle sıklıkla sınırlı kalmaktadır. Sağlık hizmeti sağlayıcıları tarafından doğrudan sorulduğunda bireyler intihar düşüncelerini reddedebilmekte olup, bazı çalışmalarda bu oran üçte ikiye kadar yükselmektedir. Bu tez, intiharla doğrudan ilişkili öngörücülere (geçmiş intihar girişimi, açık intihar düşüncesi) başvurmaksızın intihar düşüncesini yordayan birbirini tamamlayan üç makine öğrenmesi çalışması sunmaktadır. Bu yaklaşım, mevcut değerlendirme engellerini aşmayı hedeflerken biyopsikososyal modele ait boyutların kapsamlı bir şekilde ele alınmasını sağlamaktadır. Birinci çalışmada psikiyatrik belirti değişkenleri, ikinci çalışmada psikopatoloji dışındaki psikososyal faktörler, üçüncü çalışmada ise duygusal uyarıcı kelimelerle tetiklenen otobiyografik bellek anlatılarının dilbilimsel analizinden elde edilen değişkenler yordayıcı olarak kullanılmıştır. Çalışma 1'de DSM-5 Kendi Kendine Değerlendirme Düzey 1 Kesitsel Belirti Ölçeği kullanılarak 924 üniversite öğrencisinin verisiyle bir yapay sinir ağı eğitilmiş, dış geçerlilik 361 üniversite öğrencisinin verileriyle test edilmiştir.Çalışma 2'de 190 katılımcı (klinik ve kontrol grupları) psikopatoloji dışı ölçümlerle incelenmiştir. Bu ölçümler çocukluk travmaları, bağlanma, başa çıkma, duygu düzenleme ve kişilik özelliklerini kapsamaktadır. Dış geçerlilik 84 katılımcıda doğrulanmıştır. Çalışma 3'te 190 katılımcının otobiyografik bellek anlatıları LIWC-22 yazılımıyla analiz edilmiştir. İç içe çapraz geçerlilik yöntemi kullanılmıştır. Tüm çalışmalarda açıklanabilir makine öğrenmesi yöntemleri (SHAP analizi) ve yapay sinir ağları, rastgele orman, destek vektör makineleri gibi çoklu algoritmalar uygulanmıştır. Çalışma 1'de AUC = 0.80 (dış geçerlilik: 0.79) olmak üzere, kişilik işlevselliği, depresif duygudurum ve kaygı en önemli yordayıcılar olarak tespit edilmiştir. Çalışma 2'de AUC = 0.878 ve F1 = 0.819 ile üstün performans sergilenmiş, dış geçerlilik korunmuştur (AUC = 0.791, F1 = 0.549). Yalnızlık en güçlü yordayıcı olarak belirlenirken, sorumluluk ve dışadönüklük kişilik özelliklerinin koruyucu etkisi gösterilmiştir. Çalışma 3 en yüksek ayırt edici performansı elde etmiştir (AUC = 0.908, F1 = 0.727). Bu çalışma, korku bağlamlarında kişisiz zamirlerin koruyucu etkilerini ve pozitif duygusal anılarda bilişsel mekanizmaları içeren duygu-spesifik dilbilimsel örüntüleri ortaya çıkarmıştır. Bu tez, intihar düşüncesinin doğrudan intihar ile ilgili açıklamalara dayanmaksızın biyopsikososyal çerçevenin birden fazla düzeyinde etkili bir şekilde yordanabileceğini göstermektedir. Çalışma 1 ve 2'de kritik bir faktör olarak kişilerarası kopukluğun ön plana çıkması, Çalışma 3'te belirlenen bilişsel işleme kalıplarıyla birleşerek intihar riski mekanizmalarına dair kapsamlı içgörüler sağlamaktadır. Performans hiyerarşisi (dilbilimsel analiz > psikososyal faktörler > psikiyatrik belirtiler) karmaşık davranışsal örüntüleri yakalayan yeni yaklaşımların üstün yordama kapasitesi sunabileceğini göstermektedir. Bu bulgular, çoklu veri kaynaklı yorumlanabilir tarama araçlarının geliştirilmesinin önemini göstermektedir. Bu araçlar özbildirim sınırlılıklarını azaltarak klinik değerlendirmeyi güçlendirebilir ve intihar davranışının erken saptanıp önlenmesine katkı sağlayabilir.