Ebu'l-Hayr Han ve devleti

Ebu'l-Hayr Han önderliğindeki Şibaniler XV. yüzyılın ilk çeyreğinde Dogu Deşt-i Kıpçak'ta cereyan eden siyasi gelişmelerde önemli rol oynayarak boylar konfederasyonuna dayalı bir devlet kurmuşlardır. Bu devlet bir dizi askerî ve siyasi faaliyet neticesinde bölgenin kaderinde söz sahibi olmuştur. Bunun yanında onların kurduğu devlet Özbeklerin ilk siyasi teşekkülü olarak bilinmektedir. Zira Doğu Deşt-i Kıpçak'ta yurtlanmış Türk-Moğol boyları 14. yüzyılın başlarından itibaren Özbekler genel adıyla tarih kaynaklarında zikredilmişlerdir. Cuçi'nin oğullarından Şiban'ın soyundan gelen Ebu'l-Hayr Han'ın Özbekler denilen Doğu Deşt- i Kıpçak'taki boyları 1420'li yıllardan itibaren hâkimiyet altına almasıyla ve Nogaylar denilen güçlü Mangıt kabilesiyle ittifak kurmasıyla bu devlet şekillenmiştir. 1428'de Batı Sibirya'daki Tura şehrini ele geçirerek keçe halı üzerinde tahta çıkarılan Ebu'l-Hayr Han kısa süre içerisinde muhaliflerini de ortadan kaldırarak büyük otorite sahibi olmuştur. 1446 yılına kadar Sırderya boyundaki şehirleri ele geçirmesi ve başkentini buradaki Sığnak'a taşıması onun merkezi Türkistan'daki siyasi faaliyetlerde aktif rol oynamasına yardımcı olmuştur. Ebu'l-Hayr Han'ın sonraki faaliyetleri arasında Harezm'e yaptığı akınlar ve Ebu Said Mirza'nın Timurlu tahtını ele geçirmesine yardımcı olması onun Türk dünyasında bir lider olarak yükselişine yardımcı olmuştur. Ancak gücünün zirvesindeyken 1457 yılında beklenmedik bir şekilde Öz-Timurtaş liderliğindeki Kalmuklara mağlup olması onun ve genç devletinin sonunun başlangıcı olmuştur. Bu tarihten sonra merkezi otoriteyi yeniden tesis etmek için aldığı sert tedbirler bir kısım boyların onun hâkimiyetinden kaçarak Yedisu ve Kozıbaşı bölgelerine göç etmelerine neden olmuştur. Kazaklar Özbeklerden ayrılan bir etnonim olarak bu şekilde ortaya çıkmıştır. Bu göçler aynı zamanda Ebu'l-Hayr Han'ın güç kaybetmesine sebebiyet vermiştir. Neticede Ebu'l Hayr Han'ın vefatı sonrası onun dağılan devletinin arta kalanları hem Doğu Deşt-i Kıpçak'ın hem de Mâverâünnehir'in siyasî hayatında faaliyet göstermeye devam etmişlerdir.