Bursa bölgesinin iktisadi ve nüfus coğrafyası, 1820-1870

Bu tez, Osmanlı ekonomisinin farklı bölgelerin toplamı olduğunu kabul eder ve Kuzeybatı Türkiye'deki Bursa bölgesinin (sancağının) ekonomik ve nüfus coğrafyasını 1820-1870 yılları arasında nicel ve nitel olarak inceler. İktisadi kalkınmanın bölgesel dinamiklerinin sebepleri ve boyutları tarihsel iktisadi coğrafya disiplininin önemli çalışma alanlarından biri haline gelmiştir. Ancak Osmanlı İmparatorluğunun ekonomik ve nüfus tarihini mekânsal olarak ve bölgesel gelişim perspektifinden inceleyen çalışmalar azdır. Osmanlı iktisadi ve nüfus mikro verilerinin uzun süre araştırmacılara açılmaması veya yetersiz kullanılmasının yanı sıra, mevcut iktisat tarihi literatürünün konsolosluk raporlarına dayanan ve dış ticarete odaklanan anlatısı da bölgesel dinamiklerin incelenmesine engel teşkil etmiştir. Bu tez, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ekonomik gelişmenin ve nüfus özelliklerinin mekânsal ve zamansal yönlerine odaklanan bölgesel boyuttaki ilk çalışmadır. Günümüz Bursa iline karşılık gelen Bursa bölgesine odaklanır; bu bölge, yaklaşık %90'ı köylerde yaşayan, çeşitli etnik-dini cemaatleri bünyesinde barındıran farklı coğrafi yapılara ve zengin biyoçeşitliliğe sahip bir bölgeydi ve bu, çok çeşitli geçim sistemlerinin ortaya çıkmasına yol açtı. Bölgeye başkentlik eden Bursa şehri, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki en büyük ve mesleki yapısı en çeşitli olan şehirlerden birisiydi ve önemli bir ticari ve idari merkez olarak günümüze kadar ulaştı. Bursa bölgesi, mevcut literatürde genellikle kent merkeziyle neredeyse eşanlamlı olarak temsil edilmiş ve özellikle de ham ipek ve ipekli kumaşların üretim merkezi olarak öne çıkmıştır. Özellikle 1820 sonrasında yerli ipek endüstrilerinin hızla sanayisizleşmesi ve küresel kapitalist ekonomi ağlarına eklemlenmesi Bursa'yı kapitalizmin diğer bir taşrası olarak betimlenmesine sebep olmuştur. Elbette, özellikle de şehirde sayıları hızla çoğalan ipek filatürlerinin gittikçe artan koza ihtiyacı çoğu hanenin refahı için önemliydi ve Bursa bölgesi görünürde ipek dışında uluslararası ticarete doğrudan katılmıyordu. Öte yandan, kozacılık ve ham ipek üretimi kısa vadeli, mevsimsel bir uğraştı ve hanelerin halihazırda uğraştığı geniş bir ekonomik faaliyet yelpazesine sadece iyi bir nakdi katkı sağlıyordu. Bu tez, bir sektörü veya bir yeri izole etmek yerine, Bursa'nın ekonomik ve nüfus dinamiklerinin seyrinin 1820-1870 yılları arasındaki, yani dünya ekonomisine entegrasyonun ve sanayisizleşmenin en yoğun hissedildiği zamanlardaki, bölgesel, alt-bölgesel, kentsel ve kırsal düzeydeki panoramasını çizer. Orta-ondokuzuncu yüzyıl mikroverilerini- yani, Osmanlı nüfus, temettuat, ve tereke defterlerini ve mezar taşlarını – kullanır ve bu verileri şimdiye kadar elden geçmemiş arşiv belgeleri, British Parliamentary Papers içinde bulunan İngiliz konsolosluk raporlarını, ve İngilizce, Almanca, Fransızca, Yunanca ve Bulgarca seyahatnamelerle birlikte harmanlar. Bölgesel ekonominin ve onu etkileyen altyapısal, çevresel, ve sosyoekonomik faktörlerin (tarım teknolojisinden salgın hastalıklara, doğal afetlerden ve zorunlu askerliğin etkisine kadar) kapsamlı nicel ve nitel belgelenmesinin dışında, tez ayrıca nüfus özelliklerini (özellikle etnik-dini kimlik, nüfus yoğunluğu ve hane halkı büyüklüğü) ve bölgeye yapılan göçlerin etkilerini detaylıca analiz ederek 50 yıl boyunca izler. Makro bulguları tamamlamak ve daha da karmaşıklaştırmak amacıyla, bu tez Batıda tarihsel demografi alanında yarım yüzyıldan fazla bir süredir kullanılan "Tarihi Yaşam Seyri" (TYS) perspektifini Osmanlı tarihçiliğine uygular ve bölgesel dinamiklerin incelenmesini nicelik ve nitelik açısından kıymetlendireceğini savunur. TYS, yöntem olarak bireyleri ve hane halkını çeşitli kaynaklardan ve zamanlardan gelen mikroverilerde tespit edip uç uca ekleyerek yaşam seyirlerini oluşturur. Elde edilen yaşam seyirlerinden oluşan veritabanları pek çok farklı fenomenin gözlemlenmesi ve hipotezlerin oluşturulması veya test edilmesi için paha biçilmez bir kaynak sağlar. Bu tez, Osmanlı çalışmalarında ilk defa, nüfus, temettuat, ve tereke defterlerini, mezar taşlarını ve mümkünse ek malzemeyi bağlayarak bireysel ve hane halkı biyografileri oluşturur. Bu yöntem, sadece daha önce bilinmeyen kişilerin TYS biyografilerini yazmaya olanak tanımakla kalmaz, aynı zamanda çeşitli mikro veri kaynaklarını kendi içlerinde çapraz doğrulamayı ve uyumluluklarını kontrol etmeyi de mümkün kılar. Diğer yandan da tezin ilk yarısını oluşturan makro düzeydeki (bölgesel, kaza veya köy/mahalle/şehir/kasaba bazındaki) bulgular mikro düzeydeki TYS biyografilerine maddi, çevresel, sosyal, kültürel, sembolik ve politik bağlamları sağlar. Bulguları mekânsallaştırmak ve görselleştirmek için çalışma, ekonomik ve nüfus coğrafyasının makro ve mikro düzeylerindeki analizler için ArcGIS ve QGIS yazılımlarını kullanır. (1943 Alman ordusunun ürettiği detaylı haritalara dayanan) kara yolu taşıma ağı, toprak kalitesi, ve SRTM uydu yükseklik haritası gibi çeştli coğrafi veriler sadece mekânsal analizlere katkıda bulunmaz, aynı zamanda mikro verilerin açıklama gücünü de artırır. Böylelikle tez, tarihi geo-mekansal bir bilim olarak düşünmenin de önünü açar.