Ege bölgesinde bulunan üniversitelerin mali özerklik bağlamında değerlendirilmesi

Dünyada yükseköğretimin finansmanı, kamusal, özel ve karma finansman olmak üzere üç ana başlıkta sıralanmaktadır. Türkiye'deki devlet üniversitelerinde ise kamusal finansman ağırlıklı karma finansman uygulanmaktadır. Ancak gerek dünyada gerekse ülkemizde kamusal finansman ağırlıklı yöntem uygulanmakla birlikte bu durumun üniversitelerin mali özerkliği üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olduğu yıllardır tartışılagelmektedir. Çalışmanın amacı özerklik kavramının bir yükseköğretim kurumu olan üniversiteler için ifade ettiği anlamı irdeleyerek özellikle mali özerklik bağlamında devlet üniversitelerinin gelir gerçekleşmeleri üzerinden incelemelerinin yapılması ve fiili durumlarının ortaya konulmasıdır. Çalışmanın örneklemini Ege Bölgesinde bulunan on iki üniversite oluşturmaktadır. Çalışmada Ege Bölgesindeki üniversitelerin 2008- 2021 yıllarına ilişkin merkezi yönetim bütçe kanunu kapsamındaki özel bütçelerinin kesinleşmiş gelir gerçekleşmelerini gösteren kesin hesapları incelenmiş ve analizleri yapılmıştır. Bu kapsamda Ege Bölgesinde bulunan üniversitelerin on dört yıllık kesin hesaplarının bütçe gelirleri kesin hesap cetveli bölümleri toplanarak öz gelirler ve hazine yardımı gelirleri iki ana başlığı altında ve detay düzeyde gelir kodları itibarıyla sınıflandırılmış ve yorumlanmaya çalışılmıştır. Çalışmada üniversitelerin merkezi idare tarafından doğrudan aktarma yoluyla sağladığı gelirler olan hazine yardımı gelirlerinin mali özerkliği azaltıcı etkide bulundukları; buna karşılık yükseköğretim kurumlarının bütçelerine öz gelir olarak kaydettiği gelirlerin ise mali özerkliği arttırıcı etkide bulundukları kabul edilmiştir. Bu çerçevede öz gelirlerin, hazine yardımı ve öz gelir toplamına olan oranı mali özerklik derecesi olarak değerlendirilmiş ve öz gelirler açısından mali özerklik dikkate alınmıştır. Üniversite bazında yapılan değerlendirmeler sonucunda ise altı üniversitenin öz gelirlerinin, ortalama oran olan %13,92'den daha iyi olduğu kalan altı üniversitenin ise ortalama oranın altında olduğu gözlemlenmiştir. Ancak yıllar itibarıyla öz gelir gerçekleşmelerinin değişim yönleri analiz edildiğinde ise İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi dışındaki on bir üniversitenin 2008'den 2021 yılına doğru toplam gelirler içindeki öz gelir payının düştüğü ve bu üniversitelerin gittikçe hazineye daha bağımlı hale gelerek mali özerklik bağlamında olumsuz bir gidişata sahip olduğu görülmüştür.