Türkiye'de demografik değişimin bileşenleri üzerine çalışmalar: Ayrıştırma yöntemlerinin uygulanması

Bu tez, ayrıştırma yöntemlerini kullanarak Türkiye'deki demografik değişimin bileşenlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Ölümlülük, doğurganlık ve nüfus artışı hızındaki değişimler, yaş ve sosyoekonomik faktörlerin demografik değişim üzerindeki etkisini araştırmak için bileşenlerine ayrılmıştır. Bu çalışma, ölümlülük değişkenlerinin ayrıştırılması ve doğurganlık ve nüfus artış hızı değişkenlerinin ayrıştırılması üzerine iki makaleden oluşmaktadır. İlk makalede, uzun vadeli ölümlülük değişimi, demografik araştırmalara ve nüfus sayımlarına dayanan doğrudan ve dolaylı ölüm tahminleri kullanılarak analiz edilmiştir. Ayrıca, sosyoekonomik faktörlerin 1990 sonrası ölümlülük değişimi üzerindeki etkisini incelemek için 1993 ve 2013 yıllarında gerçekleştirilen Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmalarının veri setleri kullanılmıştır. Analiz, ölümlülük düzeyindeki uzun vadeli iyileşmenin ölüm oranlarındaki azalmadan çok yaş yapısının değişiminden kaynaklandığını göstermiştir. Bu değişime en büyük katkıyı bebek ölüm oranlarındaki iyileşme yapmıştır. 1990'lı yıllardan sonra, incelenen bütün nüfus gruplarında ölümlülük düzeyi birbirine yakınsadığı halde, ölümlülüğün yaş yapısındaki farklılaşma devam etmiştir. Doğurganlık ve nüfus artış hızına ilişkin analizler ikinci makale kapsamında gerçekleştirilmiştir. Doğurganlık değişkenleri 1993, 2003 ve 2013 yıllarında gerçekleştirilen Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmalarının veri setleri kullanılarak; doğal nüfus artış hızı ise ikincil veri kaynaklarından dolaylı tahminler kullanılarak analiz edilmiştir. Ayrıştırma analizi sonuçlarına göre, çalışma döneminde evlilik yaşının yükselmesinin ve doğurganlığın ertelenmesinin etkisi belirgin şekilde kendini göstermiştir. Ayrıca, nüfus grupları arasındaki doğurganlık farklılaşması devam etmiştir. Eğitim düzeyi ise doğurganlık değişimine en çok katkıda bulunan sosyo-ekonomik faktördür. Türkiye'nin demografik dönüşümü neredeyse tamamlanmış olsa da, nüfus grupları arasındaki demografik farklılıklar halen devam etmektedir. Bu farklılığa katkı yapan sosyoekonomik faktörlerden bazıları bu çalışma kapsamında ele alınmıştır. Ancak, kültürel ve düşünsel faktörlerin de demografik farklılaşmaya katkı yaptığını göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Bu çalışmanın sonuçları Türkiye'deki demografik değişimin seyri açısından değerlendirildiğinde, tüm nüfus gruplarında demografik geçişin tamamlanmasının doğurganlıkta daha fazla düşüşe yol açacağı ve bunun da azalan ölüm oranlarıyla birlikte nüfus yaşlanmasına yol açacağı öngörülebilir.