Globalleşme ve yerelleşme bağlamında ülkesel mekana yönelik yerleşim politikalarının değerlendirilmesi

VI ÖZET Dünyanın dışa açık bir bölüm coğrafyası, son yıllarda hızlı bir değişim geçiriyor. Teknolojik olanakların elverdiği ölçüde, dünya üzerinde yaşayanların bir bölümü de bu değişimin içine girmiş durumdalar. Tıpkı mekanların da bu değişimi yaşadığı gibi Dünya coğrafyası üzerinde kapitalist sistemin egemenliği sürerken, yeni bir "mod"un içine girilmiş durumda. Artık kapitalist sermaye, belirli kaplar içinde tutulamryor. Ulus-devletlerin "demode" kılındığı; yeni coğrafi oluşumlarla, ülkelerin sınırlarının yemden belirlendiği; yerellik, kimlik ve farklılık değerlerinin - birdenbire- hatırlandığı bir dönem geçiriliyor. Bu dönemin ne kadar süreceği belirsiz. Ancak başlangıcı da bir o kadar tartışmak Küreselleşme, yerelleşme gibi bugünkü "durum"u açıklamaya yönelik görüşlerin dayandığı temellerin birbirinden farklı oluşu, başlangıç konusundaki spekülasyonların da nedeni. Tarihin, ideolojilerin, paradigmaların bitişinin ilan edildiği bir karmaşa içinde bunlar doğal Kısaca "yeni zamanlar" olarak tanımlanan; dünyada, yaşamda, bilimde meydana gelen değişim ortamı, "yeni soF'un da ortaya çıkışına tanıklık ediyor. Klasik solun, kimi beklentileri karşılayamadığı; yeni liberal yaklaşımların, kapitalizmin vaadlerini yerine getiremediği bir ortamda yükselen bir değer olarak ortaya çıkıyor "yeni sol". 1960'krdaki çizgisinden belki biraz koparak, 1990'lar Avrupa'da yeni sol rüzgarlar estiriyor. İktidar kalelerinin direklerine birer birer yeni sol bayraklar çekilirken, bu ideolojinin olası mekansal paradigmasının araştırılması, bir önceki gelişmelerden nelerin farklı olabileceğinin ortaya konulması gerekiyor. Kapitalizmin karlılık kurallarının yerini sosyal ve eşitlik kurallarına bıraktığı, her türlü hiyerarşinin aşılarak, kültürel bütün değerlerin ortaya çıkarıldığı, demokratik ve katılımcı bir yaşayışa olanak verecek yeni mekansal oluşumlar hedefleniyor.vu Küreselleşme ve yerelleşmenin akışına karşı kürek çekmek yerine, doğrultuyu değiştirmeye yönelik manevralar yolu ile yeni solun mekana biçim verebileceğinin ıskalanmaması gerekiyor. Mekan paradigmasının yeniden tanımlandığı bir ideolojik çerçevede, Türkiye ve İzmir izdüşümleri de bir inceleme konusu. 1980 sonrası ülke mekanına ve metropollerimize yansıyan yeni liberal politikaların mekansal ifadeleri, dışa açılma sürecinde bir yandan İzmir'e yeni misyonlar yüklerken, diğer yandan da ülkenin planlama sorunsalına yeni boyutlar katıyor. İzmir özelinde 20 yıllık süreç içinde, çeşitli aktörlerin 'İzmir imajı'' ile modernizmin yön verdiği mekansal biçimlenmeler dikkat çekerken, diğer tarafta, ülke genelinde yerleşim politikaları, ulusal ve uluslararası sermayenin yerseçim istemlerinin doğrultusunda belirleniyor. Bütün bunlar, "yeni solun İzmir'ini" ararken birer temel oluşturuyor. Bu arayış, yeni solun evrensel-yerel diyalektikte mekansal paradigmasını ortaya koyarak, mekanın da bir "belirleyici" olmasından hareketle, olası dönüşümlerin yolunu açmayı hedefliyor. Bu bağlamda yeni solun mekansal anlamda, yerleşik paradigmadan kimi noktalarda ayrılmakla birlikte; küreselleşmenin getirdiği egemen yeni dünya kuralları içinde, klasik anlamda solun evrensel ilkelerinin iç tutarlılığım bozmayan; yeni zamanlara uyum sağlayacak ve oyunu -kuralları dahilinde- lehine çevirebilecek yeni değişimler getirmesi bekleniyor. Değişim, bir yandan post modern hareketin, küresel iletişimle palazlandığı yeni durumda bir kendiliğindenlik biçiminde ortaya çıkmakta iken; diğer yanda, tıpkı 20. yüzyıl başlarında olduğu gibi yeni mekansal teorilerin, kente ve ülkesel yerleşim sistemine yönelik yeni yaklaşım biçimlerinin ileri sürülmesi ile kınlan paradigmanın yeni bir düzlüğe taşınmasını sağlayabilir. Yeni solun Avrupa-merkezli iktidar eğilimleri ile "küresel sol" adım alan ve küreselleşmenin olumsuzluklarım eleştiren iktidar dışı hareketler arasındaki belirgin açılmalar; üçüncü dünyanın evrensellik ile yerel arasında gidip gelen özgün politikalarım geliştirebilmede ciddi bir sorun alam yaratmaktadır. Türkiye açısından, yeni solun yeni açılımları arasında hangi kulvarda yer almak gerektiği, en az yenivuı solun bir "üçüncü yol" olarak anlaşılabilmesindeki güçlükler kadar yanıtlanması zor bir sorudur. Türkiye, bir yanda Avrupa Birliği oluşumuna dahil olma yolunda adımlar atarken, bu süreçte önüne sürülen koşullar, yeni-liberal oyunun kurallarıyla aşılabilmektedir. Diğer yanda ise, zaten güçlü ve istikrarlı ülke yerleşim politikası üretme sıkıntıları yaşanırken, uluslararası sermayenin küresel arenada ülke coğrafyasına çekilebilmesi için harcanan çabalar, planlama alanında büsbütün bir teslimiyeti beraberinde getirmektedir. Yeni yamanların gerçekliğinden hareketle, mekan ile ilgili paradigmada da ciddi değişimler beklenmesi yerleşik tercihler üzerinden çok da olanaklı gözükmese de, yeni solun alternatif teorisinin üretilmesi anlamında bir çaba harcanması da zorunludur. Örneğin "dalga"sal evrimler sürecinde, sıradaki dalga aşamasının kestirilmesi; hiyerarşinin çözülüşü sürecinde "mekan"ın bundan nasıl etkileneceğinin olası açılımları üzerinde spekülasyon yapılması; küçülerek yaygınlaşma eğilimlerinin post-modern parçalanma bağlamında yeni oluşum biçimlerinin değerlendirilmesi; farklılık ve çeşitlilikler temelinde temsilin mekansallaşrnasındaki güçlüklere yanıtlar hazırlanması; çalışma zamanlarının azaltılması süreciyle birlikte, yaratıcılığın önünün açılmasının getireceği yeni olanakların anlaşılarak yeni mekansal istemler ortaya getirilmesi birer deneme alam oluşturmaktadır. Bütün bunların teorik bir çerçeve içinde paradigma oluşturma yönelimleri; bu çalışmada, fiziksel referansları bir coğrafya parçası üzerine birebir oturan bir model oluşturmak yerine, düşünsel taşanları ağır basan ancak ülke ve metropol genelinde de düşünceleri somutlaştırmaya çalışan bir çaba olarak sınırlandırılmıştır.