Çok dinli milliyetçiliği açıklamak: Arnavutluk ve Mısır vakaları

Reform hareketleri ile milliyetçiliğin yükselişi arasındaki yakın ilişki birçok akademisyen tarafından vurgulanıyor olsa da, din ve milliyetçilik arasındaki ilişki nadiren çalışılmaktadır. Ulus-devletlerin ortaya çıkışında dini temelli sınırlar, bu yapıların her zaman arzuladığı ulusal homojenliği yakalamanın temel belirleyicilerinden biri olmuştur. İngiltere, Fransa ve İspanya gibi ilk ulus-devletlerin tamamı dini homojenliğin sağlanmasının ardından ulus olarak ortaya çıkabilmiştir. Bu nedenle, dini açıdan homojen milliyetçilik örnekleri bulmak kolay olsa da, çok dinli milliyetçilikler oldukça nadirdir ve akademik çalışmalarda daha fazla yer bulmalıdır. Bu tür örnekler, milliyetçilik ve din arasındaki karmaşık ilişkiyi karşılaştırmak, test etmek ve nihayetinde anlamlandırmak için önemli fırsatlar sunmaktadır. Bu tezde, Arnavut ve Mısır milliyetçiliklerinin, bünyelerinde mevcut olan farklı dini aidiyetleri ulus-devlet içinde barındırabilme zorluğunun üstesinden geldikleri iddia edilmektedir. Bu çalışmada, ulus içinde farklı dini grupların varlığı, dine dayalı dışlayıcı uygulamaların reddi ve bu farklı dinden insanların tanınarak ulus devlet sistemi içerisine dahil edilmesi üzere üç farklı ve bir araya geldiklerinde yeterli koşulu içeren çok dinli milliyetçilik kavramını formüle ettikten sonra; Arnavut ve Mısır çok dinli milliyetçiliklerinin nedensel arka planı analiz edilmektedir. Her iki milliyetçilik örneğinde de Hristiyan azınlıkların çabası ve Protestan misyonerlerin desteğiyle Arnavutça ve Arapçanın modern yazılı diller olarak ortaya çıktığı savunulmaktadır. Dildeki bu canlanma ile azınlık elitler milliyetçi fikirlerini ifade edebilecekleri bir imkan bulmuş ve Müslüman elitler de bu milliyetçi uyanışa destek vermeye başlamıştır. İlaveten, Arnavutluk örneğinde diğer Balkan devletlerinden gelen dış tehditler, Mısır örneğinde ise İngiliz işgalinin, farklı dini gruplardan elitlerin bir araya gelmesinde önemli nedenler olduğu iddia edilmektedir. Netice itibariyle, milliyetçilik kavramı her iki toplum için farklı dinden paydaşları içine dahil edecek şekilde genişlemiş ve her iki milliyetçilik de çok dinli milliyetçiliklerin nadir örnekleri arasında yerini almıştır.