Hocazâde'nin ulûhiyet anlayışı (tehâfütü'l-felâsife bağlamında)

Bu çalışma, Osmanlı ilim geleneğinin önemli şahsiyetlerinden biri olan Hocazâde Muslihiddîn Efendi'nin düşünce dünyasını, ilmî kişiliğini ve özellikle Tanrı tasavvurunu incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı medrese geleneği içerisinde kelâm ve felsefe disiplinleri arasındaki etkileşimi anlamak, Hocazâde'nin eserleri üzerinden kelâm ilminin Osmanlı düşüncesindeki dönüşümünü değerlendirmek açısından büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, onun eserlerinde ortaya koyduğu metodoloji, felsefe ve kelâm arasındaki ilişkiye dair sunduğu yorumlar, dönemin düşünce yapısını anlamamıza önemli bir katkı sağlamaktadır. Ayrıca, Hocazâde'nin eserleri, Osmanlı düşünce dünyasında dinî ve felsefî ilimlerin bir arada ele alınış biçimini de gözler önüne sermektedir. Tezimiz, öncelikle Hocazâde'nin hayatı, ilmî kişiliği ve eserleri çerçevesinde Osmanlı ilim geleneği içindeki yerini ele almakta; ardından onun Tanrı tasavvurunu, varlık ve sıfat anlayışını derinlemesine tahlil etmektedir. Çalışma son olarak Hocazâde'nin ulûhiyet anlayışına yönelik yapılan eleştirilerle tamamlanmıştır. Kelâm ile felsefe arasındaki sınırların muğlaklaştığı bir dönemde Hocazâde'nin temsil ettiği görüşler, Osmanlı düşüncesinde akıl ve nakil arasındaki dengeyi anlamamıza yardımcı olmaktadır. Hocazâde'nin Gazzâlî ve İbn Rüşd gibi önemli isimlerle fikirsel münazaralara girmiş olması, onun dönemindeki entelektüel atmosferi anlamamız açısından büyük bir önem taşımaktadır. Bu çalışmada, onun eserlerinin temel argümanları detaylı bir şekilde analiz edilerek, kelâm geleneği içerisindeki yeri ve etkisi değerlendirilmektedir. Ayrıca, Hocazâde'nin kaleme aldığı eserler, Osmanlı medrese müfredatında uzun yıllar boyunca önemli kaynaklar arasında yer almış, sonraki dönem âlimleri tarafından şerh ve hâşiyelerle desteklenmiştir. Bu bağlamda, onun düşüncelerinin yalnızca kendi dönemiyle sınırlı kalmayıp sonraki yüzyıllarda da etkisini sürdürdüğünü söylemek mümkündür. Hocazâde'nin ele aldığı konuların, kelâm ve felsefenin kesişim noktasında şekillenen bir tasavvur sunması hasebiyle bu çalışma, onun ortaya koyduğu görüşleri tarihsel bağlamı içinde değerlendirerek daha kapsamlı bir perspektif sunmayı hedeflemektedir. Anahtar Kelimeler: Ulûhiyet, Vâcibi'l-Vücûd, Hocazâde, Tehâfüt, Zât-sıfat-fiil.