İbn Ammar "Eş-Şehid'in İlelü'l-Ahadis fi Sahih Müslim" adlı eserinde Müslim'e yaptığı eleştirilerin değerlendirmesi

Bu tez, Hâfız İmam Ebü'l-Fazl İbn Ammâr eş-Şehîd'in (ö. 317/929) Sahîh-i Müslim'deki Hadislerin İlel'i adlı eserini inceleme ve tahlile tabi tutmaktadır. Söz konusu eser, Sahîh-i Müslim'in hadislerini tenkit etmeye yönelik kaleme alınmış en erken çalışmalardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Müellif bu eserinde otuz altı hadisi illetli kabul etmiş; araştırmacı ise bu hadisleri hadis ilminin yöntemleri doğrultusunda istikrâ ve tahlil esasına dayalı olarak incelemiştir. Bu çerçevede hadisler, asli kaynaklarından tahric edilmiş, erken ve geç dönem hadis münekkitlerinin görüşleri ortaya konulmuş, ardından bu görüşler mukayese edilerek illetin hadisin sıhhatine olan etkisi ilmî bir sonuca bağlanmıştır. Araştırma, metodolojik bir yapı üzerine inşa edilmiş olup, öncelikle her iki imamın ilmî şahsiyetleri ve hadis ilmindeki konumları ele alınmış, ardından eleştirilen hadisler sened ve metin yönünden, muhaddislerin illet tespitine dair kaideleri çerçevesinde incelenmiştir. Çalışma neticesinde, İbn Ammâr eş-Şehîd'in hadisleri illetlendirmede sağlam ve tutarlı bir tenkit yöntemi benimsediği, önce illetin tespitine yer verdiği, ardından bunu delil ve gerekçelerle temellendirdiği ortaya konmuştur. Ayrıca eleştirilen hadislerin büyük bir kısmının aslını değil, sadece bazı rivayet yollarını veya lafızlardaki cüz'î farklılıkları hedef aldığı; bu hadislerin çoğunun ise başka sahih yollarla sabit olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, İmam Müslim'in hadisleri seçme ve tertip etmedeki derin metodolojisini açıkça yansıtmaktadır. Hadis âlimlerinin Sahîh-i Müslim'de illetlerin varlığı konusundaki görüşleri arasında farklılıklar bulunduğu görülmekle birlikte, araştırmacıya göre İmam Müslim bu illetleri bilinçli ve ilmî bir tertip içerisinde eserine dâhil etmiş; kimi zaman onları ortaya koymak, kimi zaman da işaret etmek veya destekleyici unsur olarak kullanmıştır. Bu bağlamda, illetlerin varlığı eserin sıhhatine ve ilmî değerine zarar vermemektedir. Yapılan tahkik neticesinde, eleştirilen hadislerin büyük çoğunluğunun sahih ve sabit asıllara sahip olduğu, yalnızca bazı sınırlı lafız farklılıklarının söz konusu olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca sened ve metinlerin tahlili, İmam Müslim'in Sahîh'ini tertip etmede son derece titiz bir yöntem izlediğini göstermektedir. Buna göre Müslim, genellikle illet ihtimali bulunan rivayetleri sonraya bırakmakta, metinlerin tertibinde ise her hadisin kendi özelliğine uygun bir yöntem benimsemektedir. Bu durum, okuyucunun ihtilaf ve illet noktalarını fark edebilmesine katkı sağlamaktadır. Nitekim İmam Müslim, eserinin mukaddimesinde tertibe verdiği öneme işaret etmiş; bazı rivayetlerde illetlere açık veya kapalı şekilde dikkat çekmiştir. Rivayetleri ele alış yöntemleri arasında, illetli rivayeti uygun olmayan yerde zikretme, tamamen terk etme ya da takdim ve tehir yoluyla sunma gibi uygulamalar bulunmaktadır. İnceleme sonucunda, Sahîh-i Müslim'deki illetli kabul edilen hadislerin büyük bir kısmının asıl rivayetlerde değil, mutâbaat ve şevâhid kısımlarında yer aldığı; buna rağmen bu hadislerin başka sahih ve muttasıl yollarla sabit olduğu anlaşılmıştır. Sonuç olarak, sahihayn hakkında âlimler tarafından dile getirilen eleştirilerin, tenkit ve yıkma amacıyla değil, bilakis savunma ve ilmî temellendirme amacıyla yapıldığı ortaya konmuştur. Hadis tenkidi, sünnetin hüccet oluşunu ortadan kaldırmadığı gibi, Sahîhayn'ın ilmî konumuna da zarar vermemektedir. Nitekim İbnü's-Salâh, İmam Müslim'in sahih kabul ettiği hadislerin, ümmetin onları kabul etmesi sebebiyle kesin olarak sahih olduğunu ifade etmiştir. Bu çerçevede, münekkitlerin ortaya koyduğu eleştirel çabalar, Sahîhayn aleyhine değil, bilakis onların lehine değerlendirilmesi gereken ilmî katkılar olarak görülmelidir. Çalışma, İbn Ammâr eş-Şehîd'in yaptığı illetlendirmelerin son derece hassas olmakla birlikte, çoğunlukla hadisin genel anlamını etkilemediği; İmam Müslim'in hadisleri tertip ve rivayet etme yönteminin, onun illetlerle nasıl muamele ettiğinin doğru anlaşılmasını gerekli kıldığı; hadis tenkidinin sünnetin hücciyetini zayıflatmadığı, aksine onu güçlendirdiği; ilk dönem münekkitlerinin çabalarının şüphe ve yıkım değil, tahkik ve sağlamlaştırma amacı taşıdığı ve Sahîhayn'ın ümmet nezdindeki köklü ilmî ve hadisî konumunu muhafaza etmeye devam ettiği sonucuna ulaşmıştır.