İbn Rüşd'ün mantık anlayışı

Bu çalışmanın önemi, İbn Rüşd gibi istisnai bir düşünür şahsiyetin ön plana çıkarılmasından kaynaklanmaktadır. İbn Rüşd, İslam felsefesinin temellendirilmesi ve Aristoteles mantığının İslami bağlamda geliştirilmesinde merkezi bir rol oynamıştır. O, Aristoteles felsefesine dair derinlemesine şerhleriyle nitelikli bir dönüşüm gerçekleştirmiş, akıl ile din arasında bir uzlaşının zorunluluğuna olan derin inancından hareketle eleştirel okumalar sunmuştur. Bu tez, İbn Rüşd'ün felsefi eleştiri yönteminin derinliğini ortaya koymayı ve onun mantık ve burhan meselelerini nasıl ele aldığını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu tez, başlıca şu hedefleri gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır: İbn Rüşd'ün bilimsel ve entelektüel yaşamını incelemek; onun felsefi ve mantıksal eleştirilerine yönelik katkılarını analiz etmek; kendisinden önce gelen filozoflara — özellikle Aristoteles, İbn Sina ve Farabi — karşı duruşunu değerlendirmek; Avrupa düşüncesine etkisini ortaya koymak ve eleştirel yönteminin felsefi değerini vurgulamak. Araştırma, çeşitli bilimsel yöntemleri bir arada kullanmıştır: İbn Rüşd'ün metinlerini incelemek üzere betimleyici-analitik yöntem, fikirlerini diğer filozoflarla karşılaştırmak amacıyla karşılaştırmalı yöntem, felsefi düşüncenin tarihsel seyrini takip etmek için tarihsel yöntem ve düşüncelerinin tutarlılığını ve yapısal gücünü ortaya koymak üzere eleştirel yöntem kullanılmıştır. Önceki literatürde İbn Rüşd üzerine birçok çalışma yapılmış olmasına rağmen, bunların çoğu onun Aristoteles şerhleri ya da Batı düşüncesine etkisi üzerine yoğunlaşmıştır. Ancak mantık konusundaki eleştirel görüşleri yeterince derinlikli biçimde ele alınmamıştır. Bu bağlamda dikkate değer çalışmalar şunlardır: Halid Kebir Allal'in "İbn Rüşd'ün Şeriat Yorumu" üzerine çalışması, mantık meselelerine geniş yer vermemiştir. Samiye Süleyman'ın "İbn Rüşd'de Mürsel Kıyas" adlı çalışması, sadece mantıksal yaklaşımının bir yönünü incelemiştir. Hammadi en-Nuri'nin "Müslüman Filozoflarda Mantıksal Düşünce: İbn Rüşd Örneği" adlı genel incelemesi ise ayrıntılı mantık çözümlemelerinden uzaktır. Araştırmacı, bu çalışmayı hazırlarken çeşitli zorluklarla karşılaşmıştır. Bunlar arasında, çağdaş literatürde İbn Rüşd'ün eleştirel mantık yöntemi üzerine çalışmaların azlığı, metinlerinde kullandığı karmaşık felsefi üslup ve Aristoteles'e yönelik itirazlarını açıkça belirtmemesi yer almaktadır. Ayrıca, çok sayıda sempozyum ve kongre düzenlenmiş olmasına rağmen (örneğin: 1998'de Tunus, Bağdat, Endülüs [Sevilla, Malaga, Kurtuba] ve Marakeş'te), İbn Rüşd'ün mantıksal düşüncesini kapsamlı biçimde ele alan bütüncül bir akademik çalışma eksikliği hissedilmiştir. Tez, giriş ve önsözün ardından dört ana bölümden oluşmakta ve sonuç kısmında temel bulgular ile önerilere yer verilmektedir. Ayrıca kaynakça da kapsamlı biçimde sunulmuştur: Birinci Bölüm: İbn Rüşd'ün hayatı, entelektüel gelişimi ve sosyal bağlamı. İkinci Bölüm: Küçük felsefi meselelerin (makûlât, ifade, öncelik-sonralık, hareket gibi) eleştirisi. Üçüncü Bölüm: Kıyas teorisinin (tümel ve tikel, önermeli ve yüklemli kıyaslar) eleştirisi. Dördüncü Bölüm: Burhan ve cedel meselelerinin (burhanın yapısı, ilkeleri, cedelî sorular ve mevzular) incelenmesi. Çalışma, İbn Rüşd'ün sadece Aristoteles'in yorumcusu değil, aynı zamanda eleştirel ve yapıcı bir filozof olduğunu ortaya koymuştur. Onun akıl ve nakil arasında kurduğu denge, felsefi düşünce ile dinî düşünceyi bir araya getiren özgün bir yaklaşım olarak dikkat çekmektedir. Bu nedenle, onun mantıksal mirasının çağdaş düşünsel tartışmalar bağlamında yeniden değerlendirilmesi büyük önem arz etmektedir.