İktisatta histerezis etkiler üzerine beş deneme: Dış ticaret, istihdam, yatırım, finans, çıktı açığı

Teorik temelleri Yeni Keynesyen görüşe dayanan histerezis olgusu ilk olarak istihdam yapısında gözlemlenmiş ve diğer boyutlarının da geçerli olabileceği literatürde daha fazla yer almaya başlamıştır. Bu bağlamda histerezisin farklı boyutları olarak dış ticaret, istihdam, yatırım, finans ve çıktı açığı boyutları analiz edilmektedir. İkinci bölümde, kur histerezisi olarak da adlandırılan dış ticaret histerezis incelenmektedir. Reel döviz kurlarındaki geçici şok sonrasında veya uzun dönemde ortaya çıkan histerezis etkilerin bir sonucu olarak ithalatın reel döviz kuru esnekliği azalmaktadır. Yerli paranın değerlenmesi durumunda rekabetçilik kazanarak piyasaya giren ithalatçı firmalar batık maliyetlere katlanmaktadır. Reel döviz kurlarındaki geçici şok sonrasında yerli paranın eski seviyesine dönmesine rağmen batık maliyetleri telafi etmek amacıyla piyasada kalma davranışı sergileyen firmalar histerezisin temel dinamiğini oluşturmaktadır. Çalışmada histerezis etkileri test etmek amacıyla yapısal kırılmalı birim kök testi ve asimetri hipotezi kullanılarak 2003Q1-2021Q2 için Türkiye ekonomisinde histerezis etkilerin varlığı analiz edilmiştir. Yapısal kırılmalı birim kök testine sonuçlarına göre ithalat hacminde yapısal kırılmanın tespit edilmesi dış ticaret akımlarında histerezis etkilerin varlığını desteklemektedir. Diğer yandan yerli paranın değer kaybetmesi durumunda firmaların piyasada kalma davranışlarını analiz eden asimetri hipotezinden elde edilen bulgular da dış ticaret akımlarında histerezis etkilerin varlığını kanıtlayıcı niteliktedir. Asimetri hipotezine göre yerli paranın değer kaybettiği dönem boyunca (2016Q2-2018Q2) firmalar piyasada kalma davranışı sergileyerek ithalatçı yapılarını devam ettirmektedir. Bu durum Türkiye ekonomisi dış ticaret akımlarında histerezis etkilerin geçerliliğine işaret etmektedir. Üçüncü bölümde, istihdam yapısındaki histerezis incelenmektedir. Bu bölümün motivasyonu histerezis etkilerin tespit edilmesinin yanı sıra histerezise neden olan dinamikleri de tespit etmek amacıyla para arzı, enflasyon ve işgücü maliyeti değişkenleri kullanılarak 2007Q1:2020Q2 dönemi ARFIMA model, Toda-Yamamoto nedensellik testi ve Yapısal VAR (SVAR) modeli ile tahmin edilmiştir. Para arzı, enflasyon ve işgücü maliyetinden işsizliğe doğru nedensellik tespit edilmiştir. ARFIMA modelden elde edilen bulgulara göre işsizlikteki uzun hafızalı davranış işsizlikte meydana gelen yapısal şokların dirençli bir yapı gösterdiği ve etkilerinin uzun döneme yayıldığına işaret ederek histerezisin geçerliliğini doğrulamaktadır. Diğer yandan Yapısal VAR modeli sonuçlarına göre parasal şoklar ve işgücü maliyeti şoklarının işsizlik üzerinde aynı etkiye sahip olsa da histerezis açısından durumun farklılaştığı sonucuna ulaşılmıştır. İşgücü maliyeti şoklarına göre parasal şoklardaki etkilerin daha uzun döneme yayılması ampirik literatürle aynı yönde olup işsizlikte histerezisin varlığını doğrulamaktadır. Aynı zamanda işsizliğin çözümüne yönelik talep yanlı bir politika seçimi olarak enflasyonist yapının işsizliği azaltmada zayıf bir etkinlik göstermesi de işsizlikte histerezisin varlığını kanıtlayıcı diğer bir bulgudur. Bu durum istihdam yapısında güçlü histerezis varlığını kanıtlayıcı niteliktedir. Dördüncü bölümde, yatırımlardaki histerezis incelenmektedir. Türkiye ekonomisinde yatırımlar için histerezis etkilerin geçerliliği 2005Q1:2020Q4 dönemi için analiz edilmiştir. Yatırımlardaki histerezis etkileri tespit etmek amacıyla kullanılan yapısal kırılmalı birim kök analizi ve yumuşak geçişli yapısal kırılma testi sonuçları yatırımlardaki histerezis etkilerin varlığını desteklemektedir. Aynı zamanda histerezis etkilere neden olan dinamikleri analiz etmek ve politika yapımında öneriler sunmak amacıyla teorik olarak yatırımların belirleyicisi konumundaki faiz, GSYİH ve verimlilik değişkenleri üzerinden nedensellik ve asimetrik nedensellik testleri uygulanmıştır. Elde edilen ampirik bulgulara göre yatırımların temel belirleyicisi konumundaki değişkenlerle nedensellik ilişkisi içermemesi ve özellikle faizlerin yatırımlar üzerinde etkisinin olmaması histerezise işaret etmektedir. Diğer yandan histerezis etkilere neden olan dinamiklerin tespitinde asimetrik ilişkiler önemli bilgiler sunmaktadır. Yatırımlarla asimetrik nedensellik ilişkisi tespit edilen verimlilik histerezis etkilerin temel dinamiği konumundadır. Beşinci bölümde, dolarizasyon histerezis incelenmektedir. Bu bölümde dolarizasyondaki histerezis ve aynı zamanda dolarizasyona neden olan dinamiklerin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Türkiye ekonomisinin 2005M12:2021M10 (T=191) dönemi dolarizasyon histerezisi yapısal kırılma testi, Granger nedensellik testi ve NARDL yöntemi ile analiz edilmiştir. Elde edilen temel ampirik bulgular; Türkiye ekonomisinde dolarizasyon olgusunun yaşandığı ve dolarizasyondaki yapısal kırılma (2010M11) sonrasında ise histerezis bir yapıda davranış sergilediği sonucuna ulaşılmıştır. Ampirik literatürde dolarizasyonun enflasyon ve döviz kuru arasındaki nedensellik ilişkisi yaygın sonuçtur. Granger nedensellik testi sonuçlarına göre döviz kuru şokları dolarizasyona neden olurken dolarizasyon ise enflasyona ve döviz kuru şoklarına neden olmaktadır. Bu ilişkilerden hareketle enflasyonun Türkiye ekonomisinde dolarizasyon ve döviz kuru şokları arasında aktarım mekanizması görevi gördüğü yorumu yapılabilir. NARDL model tahmin sonuçlarına göre dolarizasyon ile enflasyon arasında asimetrik bir ilişki tespit edilemezken dolarizasyon ile döviz kuru arasında asimetrik bir nedenselliğin varlığı tespit edilmiştir. Bu sonuçlar doğrultusunda dolarizasyondaki histerezis yapıya neden olan temel dinamiğin döviz kuru şokları olduğunu söylemek mümkündür. Altıncı bölümde, çıktı açığı histerezis incelenmektedir. Türkiye ekonomisinin 2005Q4:2021Q3 dönemi çıktı açığında histerezisin varlığı lojistik yumuşak geçişli yapısal kırılma testi ve yapısal VAR yöntemiyle araştırılmıştır. Elde edilen ampirik bulgular çıktı açığında histerezis etkilerin varlığını doğrulamaktadır. 2008 Dünya Krizinin etkisi ile çıktıdaki yapısal kırılma lojistik yumuşak geçişli yapısal kırılma testi ile tespit edilerek krizin kalıcı etkisinin varlığı tespit edilmiştir. Diğer yandan histerezisin diğer bir bileşeni olan çıktı açığındaki dirençli yapı para politikası, verimlilik ve kapasite kullanım oranı değişkenlerine verdiği tepki açısından yapısal VAR tekniği ile test edilmiştir. Çıktı açığında para politikasındaki zayıf etkinlik, verimlilik ve kapasite kullanım oranındaki kalıcı etkiler ve tarihsel ayrıştırmaya (historical decomposition) göre çıktıdaki şoklarda diğer değişkenlerdeki şokların payı çıktı açığında histersizin varlığı yönünde tatmin edicidir. Anahtar kelimeler: Histerezis, dış ticaret, istihdam, yatırım, finans, çıktı açığı, zaman serisi analizi