İnsani gelişme ve ekonomik büyüme ilişkisi: Türkiye için ampirik bir inceleme

Bu çalışmada Türkiye'de 1971-2019 yıllar arasındaki insani gelişme ve ekonomik büyüme ilişkisinin araştırılması hedeflenmiştir. İki değişken arasındaki ilişkinin yönü, büyüklüğü ve nedensel niteliği ile kamu sağlık harcamaları, gelir dağılımı, demokrasi ve kurumların insani gelişmeye olan etkileri tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmada insani gelişmeden ekonomik büyümeye ve büyümeden insani gelişmeye doğru olmak üzere iki yönlü ilişkinin tespiti yapılmıştır. İnsani gelişmeden büyümeye doğru ilişkinin tespitinde yatırım oranları ve gini endeksi değişkenleri modele dahil edilmiştir. Ekonomik büyümeden insani gelişmeye doğru ilişkinin tespitinde ise kamu eğitim ve sağlık harcamaları ve gini endeksi modele dahil edilmiştir. Bu bağlamda, Türkiye örneğinde 1971-2019 dönemi için İnsani Gelişme Endeksi oluşturulmuştur. Oluşturulan endeks analizde insani gelişme göstergesi olarak kullanılmıştır. Aynı zamanda demokrasi ve kurumların insani gelişme ile olan etkileşimlerinin ortaya koyulması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, 1973-2018 dönemi için demokrasi ve kurumlar değişkenlerinin insani gelişmeye olan etkileri araştırılmıştır. Ele alınan modeller çerçevesinde, değişkenler arasındaki ilişkilerin tespitinde ARDL sınır testi yöntemi ve Granger Nedensellik testine başvurulmuştur. Araştırma bulguları, insani gelişme ve ekonomik büyüme arasında iki yönlü pozitif ve nedensel ilişki olduğunu göstermiştir. Diğer yandan elde edilen bulgular; kamu sağlık ve eğitim harcamaları ile demokrasi ve kurumların insani gelişmişlik düzeyine olan etkilerinin potansiyelinin yeteri kadar gerçekleşmediği sonucunu vermiştir.