Kant felsefesinde sorumluluk kavramı

Kant felsefe, özellikle ahlak açısından önemli bir filozoftur. Her türlü değerin merkezine insanı koyması, bütün değerlerin insan için ve insan tarafından inşa ettirilmesi onu aydınlanma çağının en temel filozoflarından biri yapmıştır. Kant'ın aydınlanma çağına temel teşkil etmesinin bir çok sebebi vardır ama en önemli nedeni insanı kâinatın temeline koyması, insanı kâinatta var olan varlıkların en değerlisi görmesi ve her çalışmada, her değerde, her düşüncede insanı amaç olarak ortaya koymasıdır. Kant'a göre insan ayrıcalıklı bir varlıktır, bunun en temel nedeni insanda akıl yetisinin olmasıdır. Bu akıl, insanın kendini ve hayatındaki her şeyi irdeleyerek herkesin ortak değerine hitap eden ilkelere ulaşmasını sağlar. Kant'a göre insanda akıl yetisinin olması onun seçme, tercih etme ve kendi belirlediği eylemleri yapma ve sonucunu kabullenme zorunluluğuyla doğru orantılıdır. Bu sorumlu olma zorunluluğu öyle bir zorunluluktur ki uyması gereken davranış kurallarını insanın kendisi belirler ve kendisini bağlar. Kant'ın ahlak felsefesinde akıl sahibi bir varlık olmanın çok kritik bir önemi vardır. Bunun içindir ki Kant'a göre, ahlakilik özelliği sadece insana özgüdür. Çünkü akıl sahibi sadece insandır, doğal nedenselliğin dışına çıkabilen, nasıl davranacağını kendi seçebilen tek varlık insandır. Dolayısıyla Kant'ın ahlak felsefesinde, özgürlük de sorumluluklar da insana özgüdür. Kant'a göre insan, doğal dünyada doğal nedensellikler içerisinde yaşayan bir varlıktır. Doğal olarak insan, doğal bir nedensellik içerisindedir ve bu nedensellikten, zorunluluktan etkilenir ama insanın bu zorunlulukları yenecek yetiye sahiptir. Kant'ın ödev ahlakı kendinden önceki ahlak görüşlerini reddeder, insanın en değerli varlık olduğu ve insanın hiçbir eylemde araç olamayacağı, insanın kendisinin temel amaç olarak görülmesi gerektiğini ve ahlaki eylemin de bu ölçüde değer kazandığını ifade eder. Kant'ın ahlak felsefesine bakınca dikkati çeken en önemli özellik; gereklilik, yükümlülük, zorunluluk gibi durumlarda yapılan eylemleri ahlaki olarak nitelendirmemesi ve bu tür davranışların insan türüne özgü davranışlar olmadığını ifade etmesidir. Kant'a göre elbette insanın doğal bir yanı vardır ve doğal zorunluluklar içindedir. Ama insanın bu zorunlulukları yenecek bir gücü de vardır ki Kant buna 'irade' diyor. Sonuç olarak diyebiliriz ki Kant'a göre doğal zorunluluk, gereklilik, yükümlülükten dolayı yapılan eylemde sorumluluk yoktur. İnsan, insana özgü olan aklını kullanarak, kendine verilmiş olanın dışına çıkıp kendi seçimini yapınca sorumlu olur. Kant'ın ahlak felsefesinin kendinden öncekilerden farkı da buradadır. Zira Kant'tan önceki ahlaki görüşlerin tamamında insan kurallar karşısında pasif durumdadır ve koşulsuz itaat etmek zorundadır.