Karadeniz bölgesinde halk arasında geleneksel olarak kullanılan bitkilerin günümüze kadar yayınlanmış literatürden derlenmesi, tasnif edilmesi ve veritabanının oluşturulması

Karadeniz Bölgesi birçok bitki türüne ev sahipliği yapmaktadır. Eski zamanlarda insanlar deneme yanılma yöntemleriyle bu bitkilerin farklı kullanım alanlarını keşfederek uzun yıllar kullanmışlardır. Bir asra yakın süre boyunca halk arasında geleneksel olarak kullanılan bu bitkileri gelecek nesillere aktarabilmek adına yayınlanmış literatürler derlenerek sınıflandırılmıştır. Çalışmamız tamamlandıktan sonra hazırlanacak web sayfasında bu bitkilerin kullanımına yönelik bilgilere yer verilerek veri tabanı oluşturulacaktır. Bu çalışmada, 1938-2022 yılları arasında Karadeniz Bölgesi'nde yer alan illeri ve bölümleri kapsayan 233 etnobotanik araştırmaya ait bulgular incelenmiştir. Literatürlerde yer alan bu bitkiler kullanım alanlarına göre 5 kategoride (tıbbi, gıda, hayvan yemi, hayvan sağlığı ve diğer) gruplandırılmıştır. İncelenen 233 çalışmanın bölgede bulunan illere göre dağılımı; Amasya 10, Artvin 20, Bartın 9, Bayburt 5, Bolu 2, Çorum 5, Düzce 19, Giresun 13, Gümüşhane 8, Karabük 7, Kastamonu 21, Ordu 17, Rize 10, Samsun 6, Sinop 13, Tokat 13, Trabzon 21, Zonguldak 4 ve Karadeniz bölgesi genelini kapsayan 30 araştırma olarak belirlenmiştir. Bu araştırmaların 65'i dergi, 84'ü makale, 34'ü tez çalışması, 24'ü kitap, 17'si bildiri kitabı, 2'si bildiri, 2'si derleme, 1'i proje, 1'i kitap bölümü ve 3'ü diploma çalışmasıdır. Yapılan inceleme sonucunda 116 araştırmanın önemli veriler içermediği saptanarak çalışmaya dahil edilmemiştir. 117 çalışmanın 87'sine ait veriler çalışmamıza kaydedilmiştir. Bu çalışmalar 50 makale, 23 tez, 1 dergi, 2 derleme, 8 bildiri kitabı, 2 kitap ve 1 kitap bölümünden oluşmaktadır. Çalışmada bitkilerin kullanım amaçlarının yer aldığı çalışmalar derlenerek familyası, bilimsel adı, yerel adı, kullanıldığı il, kullanılan bitki organı ve bitki parçaları, sağlıkta kullanım amacı, hazırlanış yöntemi ve kaynak numarası adı altında belli bir sıra ile verilmiştir. Çalışmalardan alınan veriler incelendiğinde bitkilerin 5077'si tıbbi, 1457'si gıda, 92'si hayvan sağlığı, 193'ü hayvan yemi, 734'ü diğer (boya, yakacak, süs vb.) amaçlarla kullanıldığı belirlenmiştir. Çalışmamızda tıbbi amaçlı en sık kullanılan türler sırasıyla; Urtica dioica L. (ısırgan, sırgan, cincar, zincar, cimcar, yakan ot), Juglans regia L. (ceviz), Sambucus ebulus L. (acıkokan, mürver, şahmelik, yiğidin), Hypericum perforatum L. (kantoron otu, sarı çiçek, sarı kantoron), Allium cepa L. (soğan, acımsı), Cornus mas L. (kiren, kızılcık, abgızra,abhaz) ve Rosa canina L. (kuşburnu, itburnu, köpek gülü) olduğu tespit edilmiştir. Bu bitkilerin sağlık, gıda, boyama, yakıt, alet yapımı gibi farklı kullanımları bulunmaktadır. Urtica dioica L. daha çok onkolojik hastaların tedavisinde, Juglans regia L. romatizma, Sambucus ebulus L. nezle, soğuk algınlığı, kadın hastalıkları ve hemoroid tedavisinde, Hypericum perforatum L. yara tedavisi, sakinleştirici ve kabızlık tedavisinde, Allium cepa L. tansiyon, damar sertliği ve saç dökülmesi, Cornus mas L. nezle, soğuk algınlığı, Rosa canina L. soğuk algınlıklarında sıklıkla tercih edildiği belirlenmiştir. Gıda amaçlı en çok kullanılan bitkiler ise sırasıyla Urtica dioica L. (ısırgan, sırgan, cincar, zincar, cimcar, yakan ot), Rosa canina L. (kuşburnu, itburnu, köpek gülü), Cornus mas L. (kiren, kızılcık, abgızra, abhaz), Smilax excelsa L. (kırçan, diken ucu, melücan), Rumex crispus L. (kıvırcık, efelik, labada, ekşi ot) ve Fragaria vesca L. (dağ çileği, orman çileği, azısındra)'dır. Bu çalışmanın amacı, bu bitkilerin kullanımına ilişkin bilgilerin unutulmaması ve gelecek nesillerin de bu bilgilerden yararlanmasını sağlamaktır. Bu web sayfasıyla bitkilerin kullanım amaçlarına erişim sağlamak bizler için önemli bir fırsat olacaktır. Bunun yanı sıra Eczacılık Fakülteleri, Fen Fakülteleri, Veterinerlik Fakülteleri, Ziraat Fakülteleri, Halk bilimi araştırmacıları ve ayrıca öğrencilerin yapacağı botanik araştırmalara da önemli katkılar sağlayacaktır. Bu çalışmada hedeflenen sonuç, bitkilerin kullanım alanları hakkında kapsamlı bilgilerin yer aldığı bir veri tabanı oluşturarak hem vatandaşlarımıza hem de eğitim alan öğrencilerimize önemli bir kaynak sağlamaktır.