Katılımcı planlama yaklaşımı ile endüstriyel miras alanlarının değerlendirilmesi: Ereğli tren garı ve Sümerbank dokuma fabrikası kompleksleri üzerinden değerlendirme

Endüstri devrimi kent ve toplumun hemen hemen bütün dinamiklerinde büyük değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Sanayi devrimi ile sanayi kentleri oluşmaya başlamış bunun sonucunda kentlerde hızlı nüfus ve kentleşme hareketleri olmuştur. Hızlı kentleşme ile kent merkezinde kalan sanayi yapıları 20.yy da teknolojik gelişmeler neticesinde kent merkezinden geliş arazilerde yeni oluşan kentlerin çeperlerine ve önemli ulaşım akları üzerinde yer seçmeye başlamışlardır. Kentin merkezinde kalan eski/âtıl sanayi yapıları ve bulunduğu konum itibariyle önemli rant merkezi haline gelmiş zamanla yıkılmaya başlamışlardır. Bu yapıların toplumun sosyal, ekonomik ve üretim geçmişine tanıklık eden önemli kültürel yapılar olarak görülmesi, mimari estetik değeri taşımaları gibi özelliklerinden dolayı bazı sivil kuruluşlarınca bu alanların yok olmasına tepki olarak endüstri mirası kavramı ortaya atılmıştır. Önemli sanayi ülkeleri kent merkezlerinde kalmış sanayi alanlarını korumak amacıyla yeniden işlevlendirme uygulamaları yapmıştır. Yeniden işlevlendirme bu alanların korunması ve sürdürülebilirliği açısından çok değerlidir. Avrupa'da bu yapıların koruma kullanma dengesinin sağlıklı bir şekilde sağlanması ile başarılı sonuçlar elde edilmiştir. Başarılı sonuçların arkasında ise iki temel husus yatmaktadır. Bunlardan birincisi miras yapılarını tek yapı ölçeğinde değil alansal ve bölgesel özellikleri itibariyle değerlendirmeleridir. İkincisi ise yerel halk sivil toplum örgütleri gibi miras öğesinin asıl sahipleriyle katılımcı yaklaşımlar ile alanın geleceğine birlikte karar vermeleridir. Katılım kavramı ile planlamanın yolunun kesişmesi 1960'lı yıllarda, kent sorunlarının sadece fiziksel olarak ele alınması, sorunların kentliden bağımsız bir şekilde çözülmesi üzerine yapılan uygulamalar kentsel sorunların çözülmesinde yetersiz kaldığı gözlemlenmiş ve bu dönmede yaşanan toplumsal hareketlerin sonucu katılımcı planlama görüşü ortaya çıkmıştır. Bu dönemde yaşanan kadın hakları, savaş karşıtlığı, yurttaşlık hakları, aynı dönemde Paris'te yaşanan öğrenci hareketleri yine bu dönemde Avrupa genelinde yaşanan barış, özgürlük, eşitlik söylemleri gibi hareketler katılım kavramının gündeme gelmesinde önemli etkenler olmuştur. Hemen hemen aynı dönemde teknolojik gelişmeler ile üretim biçimi ve sürecinde meydana gelen değişiklikler alansal ve mekânsal anlamda da değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Sanayi alanları, gelişen teknoloji ile daha geniş alanlara ihtiyaç duymuştur. Kent merkezinde büyük ölçekli alanların olmaması, arsa değerinin yüksek olması, trafik yükünün merkezde fazla olması gibi nedenlerden dolayı fabrikalar kentin çeperinde daha ucuz ve büyük ulaşım akslarına yakın yerlerde konumlanmaya başlamışlardır. Bunun sonucunda ise kent merkezinde bulunan sanayi yapıları ve eklentileri de dahil olmak üzere terk edilmiştir. Terkedilen sanayi alanları bir dönemin kültürel ve ekonomik yaşantısına ışık tuttuğu gerekçesiyle kültürel miras niteliği taşıdığı savunulmuş ve bu yapıların koruma çabaları sonucunda endüstriyel miras kavramı ortaya çıkmıştır. Günümüze kadar Avrupa'da ve Türkiye'de endüstriyel miras alanları hem koruma altına alınmaya hem de yenden işlevlendirilmeye başlanmıştır. Türkiye'de de katılımcı planlama ve endüstriyel miras kavramları son dönemde önemli bir yer edinmeye başlamıştır. Ulusal ve uluslararası katılımcı planlama ve tasarım örnekleri incelendiğinde her katılım sürecinin farklı aktörleri ve düzeyi olduğu görülmüştür. Uluslararası örneklerde katılımcılar arasında halk daha fala rol alırken Türkiye'de il ve ilçe belediyeleri ön plana çıkmaktadır. Ayrıca örnekler incelendiğinde toplantı, anket çalışması ve yarışma gibi klasik katılım yönteminin yanı sıra bisiklet turları, proje web sitesi, mahalle evi, sergiler, şehir içi video-ses kayıt enstalasyonları, mahalle turları, proje gazetesi gibi faklı katılım yöntemleri de denenmiştir. Ulusal ve uluslararası endüstriyel miras alanlarının yeniden işlevlendirme örnekleri incelendiğinde uluslararası yapılan uygulamalar yapı ve çevresi ile ilişkilendirilmiş başarılı uygulamalar olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye'de ise işlevlendirme daha çok tek yapı ölçeğinde olsa da yapı ve çevresi ile ilişkilendirilmiş önemli örneklerde bulunmaktadır. Konya'nın Ereğli ilçesinde de hem Osmanlı döneminin hem de Cumhuriyet döneminin önemli ekonomik atılımlarından olan demiryolu ve Sümerbank dokuma fabrikası, değişen ve gelişen teknoloji ve ihtiyaçlar yüzünden hem kent merkezinde kamlı hem de âtıl durumda kalmıştır. Bu yapılar süreç içerisinde koruma altına alınsa günümüzde hala âtıl vaziyette ve kentin yaşamından kopuk durumdadır. Ereğli'de bulunan endüstriyel miras yapılarının ereğli toplumunun belleğindeki yeri, yapılara olan aidiyetlerini ölçülme ve bu alanı nasıl görmek istediklerine yönelik sonuçlara ulaşabilmek için katılımcı planlama kapsamında anket çalışması yapılmıştır. Ayrıca bu alanın katılımcı yaklaşımla yeni işlevinin ne olması gerektiği ve bu alanlarda planlama/tasım sürecinde ereğli halkının katılıma bakış açısı ortaya konmuştur. Ereğli'de bulunan endüstri yapıları üzerine yapılan araştırmalar neticesinde bu alanların ereğli halkı kent belleğinde önemli bir yeri olduğu anket bulgularında ortaya konmuştur. Ayrıca bulgulara göre; bu yapıların korunması gerektiği, bu alanda yapılacak olan planlama ve projelendirme sürecinde katılımcı olmak istediği anket sonuçlarıyla desteklenmiştir. Yerinde yapılan incelemekler ve anket çalışması kapsamında Ereğli için önem arz eden bu yapıların korunması elzemdir ve bu yapılara verilecek olan yeni işlevler konusunda halkın katılımının sağlanması gerekliliği sonucuna ulaşılmıştır. Kentin mevcut yaşantısına entegre edilmesiyle hem korunacak hem de kentin imajına yeni katkılar sunacak olan bu yapıların korunmasında halkın katılımın sağlanması bu alana olan aidiyetinde artmasına neden olacaktır. Katılımdan sağlanmadan verilen işlevler sonucunda halk nezdinde bir anlam kazanmayan bu yapılar tekrar âtıl durumda kalma tehlikesi ile karşı karşıya kalacaktır.