Klasik mantıkta retorik sanatı bağlamında Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 2023 yılı cuma hutbelerinin değerlendirilmesi

Bu tez çalışması, klasik mantık çerçevesinde retorik sanatının bilgi geçerliliği bağlamında Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 2023 yılı cuma hutbelerini değerlendirmektedir. Cuma hutbeleri, Müslüman cemaate cuma namazı sırasında sunulan vaaz metinleri olup hem dinî iletişim aracı hem de eğitici içerik sunma işlevi görmektedir. Hutbe metinlerinde genellikle öğüt ve nasihat içeren söylemler bulunmaktadır. Klasik mantık perspektifinden retoriğin değeri mantıksal tutarlılığa dayanır; literatürde retoriğin mantık sayesinde değer kazandığı ve mantıksal temellere dayalı retoriğin geçerliliğinin sürdüğü vurgulanmaktadır. Aristoteles de retoriğe mantık kuralları çerçevesinden baktığında bu değerlendirmenin epistemik açıdan geçerli olacağını ifade etmiştir. Araştırmada, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 2023 yılında yayımladığı tüm cuma hutbeleri içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Hutbe metinleri konu ve tema bazında sınıflandırılmış, her bir hutbede kullanılan retorik stratejiler detaylı olarak analiz edilmiştir. Bu analizde hutbelerdeki argümanların yapısı, kullanılan örnekler ve dayanak noktaları mantık kuralları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışma, Aristotelesçi ve İslam mantık geleneği ışığında yürütülmüş olup mantık ve retoriğin klasik tanımları referans alınmıştır. Analiz sonuçlarına göre, incelenen hutbelerde retorik unsurlar büyük ölçüde mantıksal ilkelerle uyumludur. Dinî argümanlar ve alıntılar, mesajın tutarlılığını güçlendirecek biçimde sunulmuştur. Örneğin hutbelerde analojiler ve ayet-hadis örnekleri mantıksal bir bütünlük içinde kullanılmaktadır. Mantığa, dayalı retoriğin epistemik değeri yüksektir; bu çalışmanın bulguları da hutbelerde ikna edici dil öğelerinin mantıksal akışla desteklendiğini göstermektedir. Ayrıca literatürdevi retoriğin mantıkla ayrılmaz bir ikili olduğu ve mantığa dayalı retoriğin epistemik açıdan değer kazanmaya devam ettiği vurgulanmaktadır.